Giáo án Hành trình phát triển và thành tựu của văn minh Đông Nam Á thời cổ - trung đại

HS huy động hiểu biết sẵn có về các công trình và di sản Đông Nam Á, từ đó nhận thấy khu vực có nhiều trung tâm văn hoá khác nhau và xác định vấn đề cần tìm hiểu.

GV chiếu lần lượt ảnh Ăng-co, Bô-rô-bu-đua, Mỹ Sơn, Thạt Luổng và trống đồng Đông Sơn. HS trả lời: Công trình này thuộc quốc gia nào hiện nay? Chúng có giống nhau về hình thức và ý nghĩa không? Vì sao có sự khác nhau đó?

HS xác định được: Ăng-co thuộc Cam-pu-chia; Bô-rô-bu-đua thuộc In-đô-nê-xi-a; Thạt Luổng thuộc Lào; Mỹ Sơn là đền tháp Chăm; trống đồng Đông Sơn là sản phẩm tạo hình bản địa. HS nêu được: các công trình khác nhau về chất liệu, bố cục và ý nghĩa, nên không thể coi đây là cùng một nền văn hoá. Từ đó GV dẫn vào bài: Văn minh Đông Nam Á phát triển đa trung tâm, có tiếp biến và sáng tạo bản địa.

HS trình bày được ba giai đoạn phát triển của văn minh Đông Nam Á và giải thích được vì sao khu vực phát triển đa trung tâm, với nhịp độ riêng.

HS làm việc theo cặp đôi, dùng khăn trải bàn để hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A và B). Nội dung đọc từ mục “Một hành trình nhiều trung tâm” trong bài học. Câu hỏi: Các nhà nước cổ hình thành dựa trên những điều kiện nào? Ba giai đoạn có đặc điểm gì? Vì sao không thể coi mọi nước cùng phát triển một lúc?

Bảng ba giai đoạn HS hoàn thành:

• Trước và đầu Công nguyên: các nhà nước cổ hình thành trên cơ sở nông nghiệp, nghề thủ công và giao thương.
• Khoảng thế kỉ VII đến XV: nhiều quốc gia phát triển mạnh, văn minh có bản sắc rõ nét.
• Thế kỉ XVI đến XIX: giao lưu mở rộng, nhưng sức ép bành trướng phương Tây tăng lên.
  Kết luận HS rút ra: Ranh giới giai đoạn là quy ước khái quát. Mỗi cộng đồng có nhịp phát triển riêng, nên Đông Nam Á có nhiều trung tâm, không có một trung tâm duy nhất.

HS giải thích được quá trình tiếp biến văn hoá: tín ngưỡng bản địa vẫn tồn tại, tôn giáo ngoại nhập được lựa chọn và kết hợp; đồng thời phân biệt được thông tin có căn cứ với suy diễn.

Nhóm 4 HS dùng Phiếu học tập số 2 (phần A và B). Phần A: phân loại 6 câu tư liệu thành “Thông tin có căn cứ” hoặc “Suy diễn”, ghi lý do ngắn. Phần B: trả lời câu hỏi “Vì sao tiếp nhận tôn giáo bên ngoài không làm mất hoàn toàn bản sắc Đông Nam Á?”
Câu tư liệu gồm: (1) Thờ tự nhiên, thờ tổ tiên và tín ngưỡng phồn thực tiếp tục tồn tại khi các tôn giáo ngoại nhập được truyền vào. (2) Cư dân cải biến chữ Ấn Độ hoặc tiếp thu chữ Hán để sáng tạo chữ viết riêng. (3) Mọi công trình ở Đông Nam Á đều là bản sao của Ấn Độ. (4) Bô-rô-bu-đua là công trình Phật giáo tiêu biểu ở In-đô-nê-xi-a. (5) Văn minh Đông Nam Á đã bị đồng nhất hoàn toàn với Ấn Độ. (6) Việc cải biến chữ viết là một chứng cứ về sự chủ động tiếp thu.

Đáp án phân loại:

• Thông tin có căn cứ: (1), (2), (4), (6). Lý do: đều được nêu trực tiếp trong tư liệu về tín ngưỡng, chữ viết và công trình cụ thể.
• Suy diễn: (3), (5). Lý do: khẳng định tuyệt đối, bỏ qua sự lựa chọn, cải biến và bản sắc địa phương.
  Kết luận nhóm: Cư dân đã có tín ngưỡng và truyền thống nghệ thuật trước giao lưu; khi tôn giáo mới đến, họ lựa chọn nội dung phù hợp và kết hợp với thờ tổ tiên, nghi lễ, thẩm mĩ địa phương. Vì vậy tiếp nhận không đồng nhất với sao chép.

HS nêu được ví dụ về văn tự, văn học và kiến trúc - điêu khắc Đông Nam Á; giải thích được sáng tạo bản địa qua giao lưu và biết đặt câu hỏi khi so sánh các bản kể.

Lớp chia 3 nhóm, mỗi nhóm nhận một trạm học tập (5 phút/trạm, luân phiên 3 trạm có ghi nội dung trên bảng phụ). Cả ba nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 2, phần C.
Trạm 1 - Văn tự: chữ Chăm cổ, Khơ-me cổ, Miến cổ, chữ Nôm. Câu hỏi: Vì sao cư dân cải biến chữ du nhập?
Trạm 2 - Văn học: thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ, truyện thơ; Truyện Kiều, Reamker, Ramakien. Câu hỏi: Khi so sánh Reamker hoặc Ramakien với sử thi Ấn Độ, cần hỏi những điều gì?
Trạm 3 - Kiến trúc và điêu khắc: đền tháp tổ chức không gian; tượng và phù điêu tạo hình con người, thần linh, hoa văn; Mỹ Sơn, Ăng-co, Bô-rô-bu-đua và trống đồng, gốm Bản Chiềng. Câu hỏi: Vì sao kiến trúc và điêu khắc liên hệ nhưng không đồng nhất?

Kết quả dự kiến từng trạm:

• Trạm 1: Cải biến chữ viết để ghi đúng tiếng nói của cộng đồng; là chứng cứ về sự sáng tạo bản địa trong quá trình tiếp xúc.
• Trạm 2: Cần hỏi câu chuyện được lựa chọn, biến đổi trong ngôn ngữ và bối cảnh nào; không mặc định mọi bản kể giống nhau. Truyện Kiều, Reamker và Ramakien là văn học viết ở những bối cảnh khác nhau.
• Trạm 3: Đền tháp là tổ chức không gian; tượng và phù điêu là hình thức tạo hình con người, thần linh, hoa văn. Liên hệ nhưng không đồng nhất vì mỗi loại có chức năng và ngôn ngữ tạo hình riêng. Mỹ Sơn, Ăng-co, Bô-rô-bu-đua thể hiện sáng tạo qua giao lưu; trống đồng và gốm Bản Chiềng thể hiện truyền thống tạo hình bản địa.
  Kết luận chung: Chữ viết và kiến trúc phản ánh sáng tạo bản địa; Đông Nam Á không chỉ tiếp nhận mà còn sáng tạo.

HS vận dụng kiến thức để chọn đáp án đúng, ghép đúng công trình với quốc gia và nhận diện nhận định đúng về sáng tạo Đông Nam Á.

Bài tập 1 (trắc nghiệm): Nhận xét nào đúng nhất về văn minh khu vực? A. Mọi thành tựu đều sao chép nguyên mẫu; B. Cư dân tiếp thu chọn lọc và sáng tạo; C. Không có liên hệ với bên ngoài; D. Chỉ có một tôn giáo duy nhất.
Bài tập 2 (ghép đôi): Ghép công trình với quốc gia: Ăng-co, Bô-rô-bu-đua, Thạt Luổng với Cam-pu-chia, In-đô-nê-xi-a, Lào.
Bài tập 3 (đúng/sai): Chữ viết riêng có thể hình thành bằng cách cải biến chữ du nhập.
Bài tập 4 (chọn hai nhận định đúng): A. Chữ du nhập được cải biến nghĩa là cộng đồng tiếp nhận không có vai trò sáng tạo; B. Reamker và Ramakien là ví dụ văn học viết ở những bối cảnh Đông Nam Á khác nhau; C. Mọi công trình tôn giáo trong khu vực thuộc cùng một tín ngưỡng; D. Phù điêu và tượng có thể gắn với kiến trúc nhưng là những hình thức tạo hình riêng.
HS làm bài trên thẻ đáp án hoặc trên học liệu NeoEdu (phần bài tập tương tác), sau đó đối chiếu.

Đáp án:

• Bài 1: B (Cư dân tiếp thu chọn lọc và sáng tạo).
• Bài 2: Ăng-co – Cam-pu-chia; Bô-rô-bu-đua – In-đô-nê-xi-a; Thạt Luổng – Lào.
• Bài 3: Đúng. Cải biến để ghi âm và biểu đạt ngôn ngữ bản địa thể hiện sáng tạo.
• Bài 4: B và D. Văn học viết có nhiều truyền thống; điêu khắc liên hệ nhưng không đồng nhất với kiến trúc. A sai vì cải biến chính là sáng tạo của cộng đồng; C sai vì khu vực có đa dạng tín ngưỡng và tôn giáo.

HS khái quát được nội dung bài bằng thẻ học tập gồm tiêu đề, ba ý kiến thức, một lưu ý tránh nhầm và một câu hỏi cần tìm hiểu tiếp, từ đó vận dụng vào việc giới thiệu di sản.

Mỗi HS hoàn thành một thẻ học tập trên giấy nhỏ hoặc vở, gồm: tiêu đề “Hành trình phát triển và thành tựu của văn minh Đông Nam Á thời cổ - trung đại”; ba ý: 1. Văn minh Đông Nam Á phát triển đa trung tâm; 2. Ảnh hưởng ngoại sinh được tiếp biến; 3. Chữ viết và kiến trúc phản ánh sáng tạo bản địa; một lưu ý tránh nhầm (ví dụ: không gom mọi công trình vào cùng một tôn giáo); một câu hỏi cần tìm hiểu tiếp.
GV chọn 2 thẻ tốt để trình bày.

Thẻ học tập mẫu HS có thể hoàn thành:

• Tiêu đề: Hành trình phát triển và thành tựu của văn minh Đông Nam Á thời cổ - trung đại.
• Ba ý: (1) Đông Nam Á có nhiều trung tâm, mỗi nơi có nhịp phát triển riêng; (2) Tôn giáo ngoại nhập được tiếp nhận có chọn lọc và kết hợp với tín ngưỡng bản địa; (3) Chữ Nôm, Ăng-co, Bô-rô-bu-đua cho thấy sáng tạo bản địa qua giao lưu.
• Lưu ý: Không coi văn minh Đông Nam Á là bản sao của Ấn Độ; không gom mọi công trình thành cùng một tôn giáo.
• Câu hỏi tiếp nối: Vì sao Ramakien có những đoạn khác với sử thi Ấn Độ?