Giáo án Nội lực và ngoại lực

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về hai nhóm lực làm thay đổi bề mặt Trái Đất; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

HS quan sát hình ảnh núi cao, vách đá nứt và sườn đồi bị xói mòn trên màn hình, trả lời câu hỏi: (1) Lực nào có thể làm núi nhô lên hoặc vỏ Trái Đất bị uốn, nứt? (2) Lực nào làm đá vỡ vụn, vật liệu bị cuốn đi và tích lại ở chỗ thấp? (3) Theo em, hai nhóm lực này có cùng tác động đến địa hình hay không?

HS nêu được dự đoán ban đầu: nhóm lực từ bên trong làm vỏ nâng lên, uốn hoặc đứt gãy; nhóm lực từ bên ngoài làm đá vỡ, vật liệu bị chuyển đi và tích tụ. HS đặt ra câu hỏi cần tìm hiểu: nội lực và ngoại lực là gì, chúng tác động đến địa hình như thế nào.

Nêu được nguồn gốc, phạm vi tác động và các biểu hiện của nội lực và ngoại lực; giải thích được hai nhóm lực cùng xây dựng và cải biến địa hình.

HS làm việc theo nhóm 4, hoàn thành Phiếu học tập số 1 bằng cách đọc mục Kiến thức và cơ chế địa lí trong bài. Nhiệm vụ: (1) Xác định nguồn năng lượng và tác động của nội lực, nêu ba biểu hiện: vận động nâng hạ, uốn nếp, đứt gãy. (2) Xác định nguồn năng lượng và nơi tác động của ngoại lực. (3) Thảo luận nhận định: “Một bên tạo núi, một bên chỉ phá núi” đúng hay sai và vì sao.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, kiến thức HS rút ra: Nội lực bắt nguồn từ năng lượng bên trong Trái Đất, làm biến dạng vỏ theo phương thẳng đứng hoặc nằm ngang; vận động nâng hạ làm thay đổi vị trí tương đối đất – biển, uốn nếp thường gặp ở đá có khả năng biến dạng dẻo, đứt gãy xảy ra khi khối đá bị phá vỡ và dịch chuyển. Ngoại lực hoạt động trên bề mặt, chủ yếu do năng lượng Mặt Trời và trọng lực. Hai nhóm lực cùng xây dựng và cải biến địa hình, nên nhận định “chỉ phá núi” là sai.

Phân biệt được phong hóa, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ; nêu được cơ chế của từng quá trình và ví dụ nước chảy, sóng biển; giải thích được vì sao phong hóa khác vận chuyển vật liệu.

Áp dụng kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia, mỗi nhóm 4 HS được giao một quá trình (Nhóm 1: phong hóa; Nhóm 2: bóc mòn; Nhóm 3: vận chuyển; Nhóm 4: bồi tụ), đọc tài liệu và hoàn thành Phiếu học tập số 2 phần của nhóm mình. Vòng 2: nhóm mảnh ghép gồm mỗi nhóm chuyên gia 1 thành viên, lần lượt trình bày và điền đầy đủ phiếu. Câu hỏi chung: (1) Quá trình nào chủ yếu diễn ra tại chỗ? (2) Nước chảy và sóng biển tác động thế nào đến sườn dốc và bờ biển?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: Phong hóa làm biến đổi đá tại chỗ, gồm phong hóa lí học (làm vỡ), phong hóa hóa học (đổi thành phần), phong hóa sinh học (gắn tác động sinh vật). Bóc mòn lấy vật liệu khỏi vị trí cũ. Vận chuyển đưa vật liệu đi. Bồi tụ tích lũy vật liệu khi động năng giảm. Nước chảy xói mòn sườn dốc và bồi tụ ở nơi dòng chậm; sóng mài mòn bờ và tạo bãi ở nơi thuận lợi. Đáp án câu 1: phong hóa; câu 2: nước chảy xói mòn sườn dốc, sóng mài mòn bờ, nơi dòng chậm hoặc nơi thuận lợi thì bồi tụ tạo bãi.

Củng cố khái niệm nội lực, ngoại lực, phong hóa, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ; đánh giá được nhận định đúng sai và tránh quan niệm sai.

HS làm việc cặp đôi, trả lời lần lượt các câu hỏi trình chiếu: (1) Câu 2: Quá trình nào chủ yếu diễn ra tại chỗ? A. Vận chuyển phù sa; B. Bồi tụ cửa sông; C. Dịch chuyển mảng; D. Phong hóa. (2) Câu 3: Chọn hai nhận định đúng về nội lực và ngoại lực: A. Phong hóa khác vận chuyển vật liệu; B. Ngoại lực chỉ có thể phá hủy địa hình; C. Mất lớp phủ có thể tăng xói mòn; D. Mọi đá chỉ chịu phong hóa lí học. (3) Câu 4: Đánh giá đúng sai từng ý a) Phong hóa khác vận chuyển vật liệu; b) Mất lớp phủ có thể tăng xói mòn; c) Ngoại lực chỉ có thể phá hủy địa hình; d) Mọi đá chỉ chịu phong hóa lí học. (4) Câu 5 và 6: Ghép thuật ngữ với đặc trưng; điền vào chỗ trống {{1}} và {{2}} trong mô tả: Biến đổi đá tại chỗ: {{1}}; Tách vật liệu khỏi vị trí ban đầu: {{2}}.

Đáp án: Câu 2: D (Phong hóa). Câu 3: A và C. Câu 4: a) Đ; b) Đ; c) S; d) S. Lí do c) sai: ngoại lực vừa bóc mòn, vận chuyển vừa bồi tụ tạo dạng địa hình mới. Lí do d) sai: đá chịu phong hóa cả lí học, hóa học và sinh học. Câu 5: Phong hóa – biến đổi đá tại chỗ; Bóc mòn – tách vật liệu khỏi vị trí ban đầu; Bồi tụ – tích lũy vật liệu vận chuyển đến. Câu 6: {{1}} = Phong hóa; {{2}} = Bóc mòn.

Vận dụng được phép tính giảm lượng đất mất theo tỉ lệ phần trăm; sửa được nhận định sai và giải thích được quan hệ giữa các quá trình ngoại lực.

HS làm việc cá nhân rồi kiểm tra chéo trong cặp. Nhiệm vụ: (1) Mô hình giả định: sườn mất 12 tấn đất/ha/năm, biện pháp giảm được 25%. Lượng còn mất là bao nhiêu tấn/ha/năm? (2) Một bạn khẳng định: “Ngoại lực chỉ có thể phá hủy địa hình.” Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

Đáp án câu (1): Lượng giảm 12 × 25% = 3 tấn/ha/năm; lượng còn mất 12 − 3 = 9 tấn/ha/năm. Đáp số: 9 tấn/ha/năm. Đáp án câu (2): Nhận định không đúng. Ngoại lực vừa bóc mòn, vận chuyển vừa bồi tụ tạo dạng địa hình mới. Ví dụ: sông bào mòn ở thượng nguồn, vận chuyển vật liệu rồi bồi tích ở đồng bằng và cửa sông khi điều kiện thuận lợi; không thể coi bãi bồi là sản phẩm của sự phá hủy.

Vận dụng kiến thức về ngoại lực để đề xuất biện pháp giảm xói mòn trên đất canh tác dốc, giải thích được cơ chế và nêu giới hạn kết luận; hình thành ý thức bảo vệ lớp phủ đất.

Tình huống: Một hộ gia đình canh tác trên sườn dốc, mưa lớn thường gây rửa trôi đất. HS (làm việc nhóm 4) thực hiện: (1) Đề xuất hai biện pháp giảm xói mòn, giải thích cơ chế của từng biện pháp. (2) Nêu những điều cần tránh và giới hạn của biện pháp (phụ thuộc mưa, độ dốc, sử dụng đất). (3) Viết một đoạn ngắn về ý nghĩa đối với địa phương. Nhiệm vụ về nhà: quan sát một sườn đất ở nơi em sinh sống, ghi lại dấu hiệu xói mòn hoặc bồi tụ và một biện pháp đã thấy.

Bảng ý tưởng nhóm gồm hai biện pháp hợp lí, ví dụ: Trồng theo đường đồng mức làm giảm tốc độ dòng chảy mặt; duy trì cây phủ và vật liệu phủ giúp giảm va đập hạt mưa, tăng thấm. Cần tránh làm rãnh dồn nước xuống dốc và không canh tác nơi có cảnh báo sạt lở. Kết luận có giới hạn: hiệu quả còn phụ thuộc mưa và độ dốc; không đòi hỏi số liệu đo thật. Đáp án tham khảo: mỗi biện pháp đúng và giải thích đúng cơ chế được ghi nhận, chấp nhận cách diễn đạt khác nhưng đúng bản chất.