Giáo án Thực hành: Đọc bản đồ các đới và các kiểu khí hậu trên Trái Đất, phân tích biểu đồ một số kiểu khí hậu

HS nhận diện được mục tiêu của tiết thực hành và hai kĩ năng cần rèn: đọc bản đồ các đới – kiểu khí hậu và phân tích biểu đồ khí hậu.

GV nêu hai câu hỏi dẫn dắt: (1) Làm thế nào để biết một địa điểm thuộc đới khí hậu nào khi nhìn bản đồ? (2) Từ một biểu đồ gồm cột mưa và đường nhiệt độ, có thể rút ra những thông tin gì và cần lưu ý điều gì? HS suy nghĩ cá nhân trong 1 phút rồi phát biểu.

HS nêu được ý tưởng ban đầu: đọc chú giải để xác định đới và kiểu; đọc đủ trục, đơn vị và các giá trị theo tháng; tính toán từ 12 tháng; nhận thấy cần nêu giới hạn kết luận. GV ghi tóm tắt các ý lên bảng để dùng ở phần chốt.

HS đọc được bản đồ khí hậu thế giới, xác định trình tự các đới từ cực về Xích đạo và nhận biết các kiểu khí hậu trong từng đới; giải thích được phân hoá trong đới.

HS làm việc nhóm 4 với Atlas và Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Đọc chú giải, nêu trình tự các đới từ cực về Xích đạo ở bán cầu Bắc. (2) Liệt kê các kiểu khí hậu của đới ôn đới, cận nhiệt và nhiệt đới theo chú giải. (3) Xác định vị trí phần lớn lãnh thổ Việt Nam trên bản đồ và nêu kiểu khí hậu chính. (4) Giải thích vì sao cùng một đới lại có nhiều kiểu khác nhau, dựa vào vị trí biển – lục địa, dòng biển, gió và địa hình.

Trình tự các đới từ cực về Xích đạo: cực, cận cực, ôn đới, cận nhiệt, nhiệt đới, cận Xích đạo, Xích đạo. Đới ôn đới có kiểu lục địa, gió mùa và hải dương; cận nhiệt có kiểu lục địa, hải dương và địa trung hải; nhiệt đới có kiểu lục địa và gió mùa theo chú giải của bản đồ. Phần lớn lãnh thổ Việt Nam thuộc nền nhiệt đới gió mùa; miền Bắc có mùa đông lạnh và núi cao phân hoá theo độ cao. Các đới không có ranh giới thẳng theo vĩ tuyến, nên không suy mọi điểm trong cùng một vĩ độ là đồng nhất.

HS đọc đúng trục tháng, đơn vị, nhiệt độ và lượng mưa; tính được nhiệt độ trung bình năm, tổng mưa năm, biên độ nhiệt năm và tỉ lệ mưa mùa; nêu được nhận xét và giới hạn kết luận.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2 và máy tính bỏ túi. Dữ liệu giả định: nhiệt độ tháng I đến XII lần lượt 16, 17, 20, 24, 27, 29, 29, 28, 27, 24, 21, 18°C; lượng mưa 20, 20, 40, 80, 160, 220, 260, 240, 180, 100, 40, 20 mm. Nhiệm vụ: (1) Ghi trục tháng, đơn vị từng trục. (2) Tính tổng 12 nhiệt độ rồi chia 12 để có nhiệt độ trung bình năm. (3) Tính tổng 12 lượng mưa. (4) Tính biên độ nhiệt năm. (5) Tính tổng mưa tháng V–X và tỉ lệ so với cả năm. (6) Viết nhận xét ngắn và nêu giới hạn kết luận.

Tổng 12 nhiệt độ: 280°C; nhiệt độ trung bình năm: $280/12 \approx 23{,}33\,^\circ\mathrm{C}$. Tổng lượng mưa năm: 1380 mm. Biên độ nhiệt năm: $29 - 16 = 13\,^\circ\mathrm{C}$. Mưa tháng V–X: 1160 mm, chiếm $1160/1380 \times 100 \approx 84{,}1\%$ lượng mưa năm. Nhận xét mẫu: khí hậu có mùa nóng ẩm và mùa lạnh hơn, ít mưa; mưa tập trung rõ trong mùa nóng. Giới hạn: đây là dữ liệu giả định dùng để luyện kĩ năng, không gán cho trạm hay thành phố cụ thể; chỉ từ biểu đồ chưa xác định duy nhất tên địa điểm.

HS củng cố cách tính và cách nhận biết chỉ tiêu, phân biệt đúng nhận định đúng – sai về thực hành đọc bản đồ và biểu đồ khí hậu.

GV tổ chức trò chơi “Giơ thẻ” qua các câu sau: (1) Chỉ tiêu nào tính bằng tổng 12 giá trị tháng? A. Nhiệt độ trung bình năm; B. Nhiệt độ tháng lạnh nhất; C. Lượng mưa năm; D. Biên độ nhiệt năm. (2) Chọn hai nhận định đúng về thực hành: A. Cần xác định đơn vị từng trục; B. Trung bình nhiệt độ cực đại và cực tiểu luôn là nhiệt độ quan trắc trung bình; C. Biểu đồ mẫu không tự xác định duy nhất thành phố; D. Lượng mưa năm bằng mưa tháng lớn nhất. (3) Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Cần xác định đơn vị từng trục; b) Biểu đồ mẫu không tự xác định duy nhất thành phố; c) Trung bình nhiệt độ cực đại và cực tiểu luôn là nhiệt độ quan trắc trung bình; d) Lượng mưa năm bằng mưa tháng lớn nhất. (4) Bảng giả định có tháng nóng nhất 29°C, lạnh nhất 16°C. Tính biên độ nhiệt năm, đơn vị °C. (5) Ghép: Biên độ nhiệt năm – Nhiệt độ tháng cao nhất trừ thấp nhất; Tổng mưa năm – Cộng lượng mưa đủ 12 tháng; Mùa mưa – Thời kì tập trung phần lớn lượng mưa.

Đáp án: (1) C, vì lượng mưa năm là tổng 12 lượng mưa tháng; nhiệt độ trung bình cần phép trung bình, biên độ là hiệu giữa tháng cao nhất và thấp nhất. (2) A và C. (3) a Đ; b Đ; c S, vì trung bình năm phải cộng đủ 12 tháng rồi chia 12; d S, vì mưa năm là tổng cả năm, không phải mưa tháng lớn nhất. (4) $29 - 16 = 13\,^\circ\mathrm{C}$. (5) Biên độ nhiệt năm – nhiệt độ tháng cao nhất trừ thấp nhất; Tổng mưa năm – cộng lượng mưa đủ 12 tháng; Mùa mưa – thời kì tập trung phần lớn lượng mưa.

HS vận dụng quy trình đọc biểu đồ để viết nhận xét ngắn về khí hậu, đồng thời nhận biết được giới hạn khi dùng dữ liệu một trạm.

Tình huống: Một bạn nói: “Biểu đồ này cho thấy thành phố nào đó quanh năm nóng, nên trung bình nhiệt độ là (29 + 16) : 2 = 22,5°C.” HS làm việc nhóm 4 trong 5 phút: (1) Nhận xét đúng hay sai và sửa lại cách tính trung bình. (2) Viết 4 đến 5 câu nhận xét khí hậu từ biểu đồ mẫu, có nêu giới hạn. (3) Nêu ba thông tin cần có khi dùng dữ liệu của một trạm thật (tên trạm, thời kì chuẩn, nguồn). Sau đó các nhóm trình bày nhanh.

Nhận xét: cách tính của bạn chưa đúng vì nhiệt độ trung bình năm phải cộng đủ 12 tháng rồi chia 12, cho kết quả khoảng 23,33°C, không phải 22,5°C. Đoạn nhận xét mẫu: khí hậu có mùa nóng ẩm từ tháng V đến tháng X với mưa tập trung khoảng 84,1% lượng mưa năm; các tháng XI đến III mát và ít mưa hơn; biên độ nhiệt năm khoảng 13°C. Giới hạn: đây là dữ liệu mẫu, chưa đủ để kết luận địa điểm cụ thể. Ba thông tin cần có khi dùng dữ liệu thật: tên trạm, thời kì chuẩn để tính trung bình, nguồn số liệu.