Giáo án Bài 1. Các hoạt động kinh tế cơ bản trong đời sống xã hội

Huy động kinh nghiệm sống của HS về việc làm, mua bán và tiêu dùng; xác định vấn đề cần giải quyết: một mẻ bánh đi qua những hoạt động kinh tế nào.

GV kể tình huống: Cơ sở làm 120 ổ bánh, trả công lao động, bán 100 ổ và dùng 20 ổ cho bữa ăn của người làm. Chi phí giả định toàn bộ 720 000 đồng, giá bán 10 000 đồng/ổ. GV đặt câu hỏi: (1) Trong câu chuyện này, có những hành vi nào liên quan đến việc làm ra bánh? (2) Hành vi nào liên quan đến việc đưa tiền cho người lao động? (3) Hành vi nào liên quan đến việc khách mua bánh? (4) Ăn bánh có phải là một hoạt động kinh tế không, vì sao?

HS nêu được ít nhất bốn hành vi: làm bánh từ nguyên liệu; trả tiền công; bán bánh cho khách; ăn bánh trong bữa ăn. HS ghi câu hỏi “Mỗi hành vi này thuộc khâu nào của hoạt động kinh tế?” vào vở như vấn đề của bài học.

Giải thích được sản xuất là tạo hàng hóa, dịch vụ từ nguồn lực; phân phối là phân bổ nguồn lực và phân chia kết quả; phân biệt được mua nguyên liệu với dùng nguyên liệu.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc tình huống, xác định các nguồn lực đầu vào (nguyên liệu, sức lao động, nơi làm việc, công cụ), chỉ ra hành vi làm bánh và hành vi chia tiền, sau đó trả lời: (a) Vì sao làm bánh được xem là sản xuất? (b) Khi cơ sở trả công cho người làm và tính chi phí 720 000 đồng, đó là việc phân bổ nguồn lực hay phân chia kết quả? (c) Mua bột về có phải là tiêu dùng không? Vì sao? (d) Dùng 20 ổ bánh cho bữa ăn của người làm thuộc hoạt động nào?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành gồm: Sản xuất – tạo 120 ổ bánh từ nguyên liệu và sức lao động; Phân phối – phân bổ nguồn lực (tiền, lao động) và phân chia kết quả (tiền công, chi phí, phần thu còn lại); Phân biệt – mua bột để dùng cho sản xuất là một phần của sản xuất, không phải tiêu dùng cho sinh hoạt; bánh dùng trong bữa ăn của người làm là tiêu dùng.

Giải thích được trao đổi đưa sản phẩm giữa các chủ thể; tiêu dùng thực hiện giá trị sử dụng và phát tín hiệu nhu cầu; hiểu hoạt động cuối chuỗi tác động trở lại đầu chuỗi.

Kỹ thuật mảnh ghép: Nhóm 4 được chia thành các chuyên gia. Mỗi HS trong nhóm nghiên cứu một nội dung: (1) Trao đổi – việc bán 100 ổ bánh cho khách; (2) Tiêu dùng – việc ăn 20 ổ bánh và việc khách góp ý bánh quá ngọt; (3) Vai trò của các khâu trong chuỗi; (4) Tình huống phản hồi: nếu khách muốn loại bánh ít đường, cơ sở nên làm gì và có chắc chắn bán hết không? Sau đó các chuyên gia quay về nhóm gốc chia sẻ. GV nhắc HS sử dụng sơ đồ bốn khâu để trình bày.

Sơ đồ chuỗi sản phẩm hai chiều: Sản xuất → Phân phối → Trao đổi → Tiêu dùng, có mũi tên phản hồi từ tiêu dùng về sản xuất. Kết luận HS ghi được: Tiêu dùng phát tín hiệu nhu cầu; cơ sở có thể thử công thức ít đường, tính lại chi phí và bố trí nguyên liệu; chưa khảo sát thì không khẳng định công thức mới được ưa chuộng; ý “mua bán là hoạt động kinh tế duy nhất tạo ra đời sống xã hội” là sai.

Vận dụng khái niệm để xác định đúng hoạt động kinh tế trong tình huống, đánh giá nhận định và tính toán doanh thu, chênh lệch chi phí có căn cứ.

HS làm bài tập 1–5 và 7 (dùng học liệu tương tác NeoEdu nếu có). Bài 6 tính doanh thu và phần chênh lệch được GV hướng dẫn cùng lớp. Đề và đáp án như sau.
Bài 1. Ghép: Sản xuất – làm bánh từ nguyên liệu; Phân phối – trả tiền công; Trao đổi – bán bánh cho khách; Tiêu dùng – dùng bánh trong bữa ăn.
Bài 2. Hành vi nào là tiêu dùng cho sinh hoạt? A. Bán 100 ổ cho khách; B. Ăn 20 ổ trong bữa ăn; C. Nhào bột để làm bánh; D. Phân tiền công. Đáp án B.
Bài 3. Đánh giá: a) Một người có thể vừa sản xuất vừa tiêu dùng – Đúng; b) Mua bán là hoạt động kinh tế duy nhất tạo ra đời sống xã hội – Sai.
Bài 4. Khâu phân bổ nguồn lực và phân chia kết quả sản xuất được gọi là phân phối.
Bài 5. Vai trò nào giải thích vì sao cơ sở cần nghe phản hồi của người dùng? A. Tiêu dùng thay thế mọi hoạt động sản xuất; B. Phân phối quyết định mọi nhu cầu không cần thông tin; C. Trao đổi làm mất nhu cầu sử dụng sản phẩm; D. Tiêu dùng phát tín hiệu nhu cầu trở lại sản xuất. Đáp án D.
Bài 6 (tính toán). Tính doanh thu tiền bán 100 ổ và phần chênh với chi phí 720 000 đồng; nêu giới hạn khi gọi là lợi nhuận.
Bài 7. Nếu khách muốn loại bánh ít đường, hoạt động tiêu dùng tác động sản xuất thế nào?

Đáp án: Bài 1: Sản xuất – làm bánh; Phân phối – trả công; Trao đổi – bán bánh; Tiêu dùng – ăn bánh. Bài 2: B. Bài 3: a) Đúng; b) Sai, vì sản xuất tạo sản phẩm, trao đổi kết nối sản phẩm với người cần, không có khâu nào là duy nhất. Bài 4: Phân phối. Bài 5: D. Bài 6: Doanh thu $100 \times 10\,000 = 1\,000\,000$ đồng; phần chênh $1\,000\,000 - 720\,000 = 280\,000$ đồng. Chỉ gọi là lợi nhuận trong mô hình nếu 720 000 đồng đã gồm mọi chi phí liên quan; 20 ổ dùng nội bộ không được coi là doanh thu tiền bán. Bài 7: Nhu cầu ít đường là tín hiệu để cơ sở tìm công thức và khối lượng phù hợp, nhưng phải kiểm chứng nhu cầu và chi phí, không bảo đảm bán hết tự động; sản xuất vẫn phải tuân thủ an toàn thực phẩm.

Vận dụng chuỗi hoạt động kinh tế để mô tả hành trình của một sản phẩm quen thuộc; liên hệ với hoạt động kinh tế ở địa phương và nêu được cách ứng xử phù hợp với các chủ thể.

Nhóm 4 làm Phiếu học tập số 2: Lập sơ đồ hoạt động cho chiếc bàn học: nguồn gỗ, lao động, máy móc được phân bổ đến đâu; thợ tạo bàn thế nào; cửa hàng bán ra ra sao; học sinh dùng bàn thế nào; tiền bán được phân chia cho chi phí và thu nhập theo thỏa thuận như thế nào; phản hồi của học sinh có thể tác động đến khâu nào. Sơ đồ nêu rõ đây là mô hình minh họa, không phải kết quả khảo sát một xưởng thật. Về nhà: mỗi HS chọn một sản phẩm trong gia đình (ví dụ bữa cơm, xe đạp, quần áo) và mô tả chuỗi bốn khâu, nêu một hành vi ứng xử phù hợp với người bán hoặc người lao động.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành gồm: sơ đồ chiếc bàn học có đủ bốn khâu và mũi tên phản hồi; ghi chú: tiền bán bàn được dùng để trả chi phí và chia thu nhập theo thỏa thuận; ghi chú: đây là mô hình giả định. Bài làm về nhà: một sơ đồ chuỗi của sản phẩm chọn lựa, kèm một câu nêu hành vi ứng xử phù hợp và lý do.