Giáo án Bài 51. Sự phát sinh và phát triển của sự sống trên Trái Đất

Tạo tình huống có vấn đề, kích thích HS nhận thức về thời gian rất dài của lịch sử sự sống và nêu nhận định ban đầu về nguồn gốc loài người.

GV chiếu mô phỏng Quả cầu Trái Đất nguyên thuỷ nóng chảy, nguội dần trên NeoEdu. GV đặt câu hỏi: (1) Trái Đất hình thành cách đây khoảng bao nhiêu năm? (2) Sự sống xuất hiện sớm nhất vào khoảng thời gian nào? (3) Theo em, người có sinh ra từ loài khỉ hiện còn không? Vì sao?

HS ghi nhanh nhận định ban đầu vào vở. Dự kiến: Trái Đất khoảng 4 600 triệu năm; sự sống xuất hiện sớm, khoảng 3 500 triệu năm trước. Nhiều HS cho rằng người sinh từ khỉ hiện còn. GV ghi nhận các nhận định trên bảng để đối chiếu cuối tiết.

Nêu được nguồn gốc chung và hai nhóm bằng chứng (phân tử, hóa thạch) hỗ trợ quan hệ lịch sử giữa các sinh vật.

HS làm việc cặp đôi theo Phiếu học tập số 1, phần A. Nhiệm vụ: (1) Đọc thông tin về bằng chứng phân tử và bằng chứng hóa thạch. (2) Trả lời: Vì sao các loài có quan hệ gần thường có trình tự ADN, protein tương tự nhau hơn so với các loài có quan hệ xa? (3) Vì sao các lớp hóa thạch theo thời gian lại cho thấy sinh vật thay đổi dần? (4) Hoàn thành khái niệm: nguồn gốc chung là gì?

Dự kiến HS ghi: Các loài có quan hệ gần có tổ tiên chung gần đây nên ADN và protein giống nhau hơn. Hóa thạch cho thấy các nhóm sinh vật xuất hiện, biến đổi theo thời gian, phù hợp với quan hệ có nguồn gốc chung. Kết luận: Nguồn gốc chung là bằng chứng phân tử và hóa thạch hỗ trợ sinh giới có quan hệ lịch sử.

Nêu được các mốc thời gian chính của sự sống và giải thích được chứng cứ về thời gian địa chất có giới hạn và được cập nhật.

GV dùng mô phỏng Đường xoắn thời gian địa chất trên NeoEdu, vạch cam leo qua năm đại: Thái cổ, Nguyên sinh, Cổ sinh, Trung sinh, Tân sinh. HS trả lời Phiếu học tập số 1, phần B: (1) Vi khuẩn đầu tiên xuất hiện khoảng bao nhiêu triệu năm trước? (2) Vì sao có thể nói thời gian địa chất rất dài? (3) Nếu thu cả lịch sử 4 600 triệu năm vào 24 giờ thì người hiện đại xuất hiện vào lúc nào? (4) Vì sao chứng cứ hóa thạch có giới hạn và được cập nhật?

Dự kiến HS ghi: Vi khuẩn đầu tiên xuất hiện khoảng 3 500 triệu năm trước. Thời gian địa chất rất dài nên các mốc sự sống cách nhau hàng trăm đến hàng nghìn triệu năm. Người hiện đại chỉ xuất hiện khoảng 6 giây trước nửa đêm trong thang 24 giờ. Hóa thạch không đầy đủ, mỗi phát hiện mới có thể bổ sung hoặc điều chỉnh hiểu biết. Kết luận: Thời gian địa chất: các mốc sự sống trải qua thời gian rất dài, chứng cứ có giới hạn và được cập nhật.

Giải thích được tiến hóa phân nhánh: các dòng có tổ tiên chung rồi phân hóa, không phải thang bắt buộc từ thấp lên cao; phân biệt được với quan niệm sai.

GV dùng mô phỏng Cây sự sống bằng thép trên NeoEdu. HS trả lời Phiếu học tập số 1, phần C: (1) Quan sát cây sự sống, các nhánh tách ra từ đâu? (2) Mỗi nhánh có phải là bước tiếp theo của nhánh trước không? (3) Nhận định “tiến hóa là thang thẳng mà mọi loài hiện tại lần lượt biến thành người” đúng hay sai? Vì sao? (4) Viết lại nhận định cho đúng.

Dự kiến HS ghi: Các nhánh tách ra từ tổ tiên chung, mỗi nhánh tiến hóa theo hướng thích nghi riêng. Các nhánh không nối nhau thành một hàng. Nhận định trên là sai vì lịch sử sự sống phân nhánh, không có đích bắt buộc thành người. Cách viết đúng: Tiến hóa là quá trình các dòng có tổ tiên chung phân hóa, mỗi dòng thích nghi theo điều kiện riêng.

Vận dụng được ba khái niệm đã học để làm bài tập trắc nghiệm và ghép đôi; phân biệt đúng nguồn gốc chung, thời gian địa chất và tiến hóa phân nhánh.

HS làm việc cặp đôi, giải các câu sau: (1) Trong bài này, nguồn gốc chung có đặc điểm nào? A. bằng chứng phân tử và hóa thạch hỗ trợ sinh giới có quan hệ lịch sử; B. mọi loài hiện tại xuất hiện đồng thời không thay đổi; C. mọi cá thể có cùng ADN tuyệt đối. (2) Trong bài này, thời gian địa chất có đặc điểm nào? A. chỉ vài thế hệ cây trồng; B. các mốc sự sống trải qua thời gian rất dài, chứng cứ có giới hạn và được cập nhật; C. có thể suy chính xác mọi ngày từ một hóa thạch. (3) Ghép khái niệm với đặc điểm: Nguồn gốc chung, Thời gian địa chất, Tiến hóa phân nhánh với các đặc điểm tương ứng. (4) Nhận định “Tiến hóa là một thang thẳng mà mọi loài hiện tại lần lượt biến thành người” đúng hay sai?

Đáp án: (1) A. Nguồn gốc chung: bằng chứng phân tử và hóa thạch hỗ trợ sinh giới có quan hệ lịch sử. (2) B. Thời gian địa chất: các mốc sự sống trải qua thời gian rất dài, chứng cứ có giới hạn và được cập nhật. (3) Nguồn gốc chung – bằng chứng phân tử và hóa thạch hỗ trợ sinh giới có quan hệ lịch sử; Thời gian địa chất – các mốc sự sống trải qua thời gian rất dài, chứng cứ có giới hạn và được cập nhật; Tiến hóa phân nhánh – các dòng có tổ tiên chung rồi phân hóa, không là thang bắt buộc thấp lên cao. (4) Sai. Lịch sử phân nhánh từ tổ tiên chung, nhiều dòng thích nghi khác nhau; không có đích bắt buộc thành người.

Vận dụng tiến hóa phân nhánh và thời gian địa chất để giải thích tình huống thực tế; biết rằng không tìm thấy hóa thạch không đồng nghĩa với việc loài chưa từng tồn tại.

HS làm việc nhóm 4 giải quyết hai câu hỏi: (1) Vì sao nói người và các loài linh trưởng khác có tổ tiên chung khác với nói người sinh từ loài khỉ hiện còn? (2) Một hóa thạch tìm được ở lớp đá cổ có cho biết đầy đủ mọi sinh vật sống cùng thời không? Vì sao? Nhóm viết lập luận khoảng 4 đến 5 câu vào phiếu.

Dự kiến bài làm mẫu: (1) Tổ tiên chung thuộc dòng quá khứ, từ đó các nhánh tiến hóa riêng. Loài linh trưởng hiện còn không nhất thiết là tổ tiên trực tiếp của nhánh người; cả hai đều là các nhánh hậu duệ của một tổ tiên chung đã mất. (2) Không. Hóa thạch được bảo tồn không đầy đủ, việc lấy mẫu và phát hiện cũng hạn chế; cần nhiều địa điểm, định tuổi và bằng chứng bổ sung. Không tìm thấy hóa thạch không chắc chắn loài đó chưa từng tồn tại.