Giáo án Bài 45. Sinh quyển

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về nơi có sự sống trên Trái Đất và tạo tò mò để xác định vấn đề bài học: sự sống tồn tại ở những đâu và các nơi có liên hệ với nhau như thế nào.

GV chiếu hình ảnh Trái Đất nhìn từ vũ trụ và đặt câu hỏi: Sự sống trên Trái Đất tồn tại ở những nơi nào? Nơi có sự sống cần những điều kiện gì? Nếu một con sông ở vùng núi bị ô nhiễm thì nơi nào khác có thể bị ảnh hưởng không? HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút rồi chia sẻ với bạn bên cạnh.

Các ý kiến ban đầu của HS, ví dụ: sự sống có ở rừng, biển, đất, không khí và nước; sự sống cần nước, không khí, ánh sáng và chất dinh dưỡng; nước sông chảy ra biển nên ô nhiễm có thể lan đi xa. GV ghi các ý này lên bảng để đối chiếu sau bài học.

Nêu được khái niệm sinh quyển và khu sinh học; phân biệt được hai khái niệm này thông qua quan sát mô phỏng 3D.

Nhiệm vụ nhóm 4 (sử dụng Phiếu học tập số 1):

• Quan sát mô phỏng “Sinh quyển” (lớp vỏ xanh mờ quanh quả cầu) và đọc khái niệm sinh quyển trên trang bài học.
• Quan sát mô phỏng “Khu sinh học trên cạn” và “Biển, đại dương: khu sinh học dưới nước”, nêu đặc trưng khí hậu và sinh vật của một khu sinh học.
• Trả lời câu hỏi: (1) Sinh quyển gồm những thành phần nào? (2) Khu sinh học khác sinh quyển ở điểm nào? (3) Vì sao nói sinh quyển “mỏng” so với Trái Đất?

Kết quả Phiếu học tập số 1 gồm:

• Sinh quyển là phần Trái Đất có sự sống gồm nhiều hệ sinh thái liên hệ, trong phần đất, nước, khí phù hợp; các thành phần gồm sinh vật cùng phần đất, nước, khí nơi sinh vật sống.
• Khu sinh học là vùng lớn có đặc trưng khí hậu và sinh vật; khác sinh quyển ở chỗ khu sinh học là một vùng cụ thể có đặc trưng riêng, còn sinh quyển là toàn bộ phần có sự sống của Trái Đất.
• Sinh quyển chỉ dày khoảng 20 km so với bán kính 6 371 km nên là một lớp rất mỏng bao quanh hành tinh.
• Kết luận ghi vào vở: Sinh quyển là phần Trái Đất có sự sống gồm nhiều hệ sinh thái liên hệ; Khu sinh học là vùng lớn có đặc trưng khí hậu và sinh vật.

Nêu được khái niệm liên hệ toàn cầu và giải thích được vì sao rác theo sông có thể ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển dù nguồn ở xa.

Nhiệm vụ cặp đôi (sử dụng Phiếu học tập số 2):

• Quan sát mô phỏng “Rác đổ xuống sông trôi ra biển” trên trang bài học NeoEdu.
• Trả lời câu hỏi: (1) Rác từ nguồn xa được vận chuyển đến biển bằng cách nào? (2) Ngoài nước, còn yếu tố nào nối các hệ sinh thái ở xa nhau? (3) Vì sao không thể coi ranh giới địa phương là rào ngăn sinh thái?
• Đọc khái niệm liên hệ toàn cầu và hoàn thành câu: “Thay đổi môi trường ở một nơi có thể lan ảnh hưởng qua …”.

Kết quả Phiếu học tập số 2:

• Rác được nước sông vận chuyển ra biển, đưa vật chất đi xa khỏi nguồn.
• Ngoài nước, khí và sinh vật (cùng con người) cũng nối các hệ sinh thái ở xa nhau.
• Ranh giới địa phương không ngăn được sự lan truyền của vật chất và sinh vật, nên hệ sinh thái các nơi liên hệ với nhau.
• Kết luận: Liên hệ toàn cầu là thay đổi môi trường có thể lan ảnh hưởng qua khí, nước và sinh vật. Rác theo sông ảnh hưởng hệ biển vì nước vận chuyển vật chất liên vùng; sinh vật và con người cũng nối các hệ sinh thái lại với nhau.

Củng cố khái niệm sinh quyển, khu sinh học, liên hệ toàn cầu; phân biệt được các khái niệm và nhận biết được phát biểu sai.

HS làm cá nhân các câu hỏi trong trang bài học NeoEdu (phần bài tập tương tác), sau đó đối chiếu với nhóm:

1. Trong bài này, sinh quyển có đặc điểm nào? A. Phần Trái Đất có sự sống gồm nhiều hệ sinh thái liên hệ; B. Chỉ một khu rừng; C. Toàn bộ lõi Trái Đất đều có sinh vật.
2. Trong bài này, khu sinh học có đặc điểm nào? A. Chỉ dựa vào biên giới hành chính; B. Vùng lớn có đặc trưng khí hậu và sinh vật; C. Mọi chậu cây là một khu sinh học toàn cầu.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng: Sinh quyển; Khu sinh học; Liên hệ toàn cầu (với ba đặc điểm tương ứng trên thẻ ghép).
4. Nhận định “Sinh quyển chỉ bao gồm các sinh vật, không liên quan phần môi trường sống” đúng hay sai?
5. Chọn thuật ngữ phù hợp cho mô tả “thay đổi môi trường có thể lan ảnh hưởng qua khí, nước và sinh vật”.

Đáp án:

1. Đáp án A. Sinh quyển là phần Trái Đất có sự sống gồm nhiều hệ sinh thái liên hệ, là vùng có sự sống và các hệ sinh thái liên hệ trong phần đất, nước, khí phù hợp.
2. Đáp án B. Khu sinh học là vùng lớn có đặc trưng khí hậu và sinh vật.
3. Sinh quyển – phần Trái Đất có sự sống gồm nhiều hệ sinh thái liên hệ; Khu sinh học – vùng lớn có đặc trưng khí hậu và sinh vật; Liên hệ toàn cầu – thay đổi môi trường có thể lan ảnh hưởng qua khí, nước và sinh vật.
4. Sai. Sinh quyển là vùng có sự sống và các hệ sinh thái liên hệ trong phần đất, nước, khí phù hợp; không chỉ gồm sinh vật.
5. Liên hệ toàn cầu, vì khái niệm này nêu đúng đặc điểm lan ảnh hưởng qua khí, nước và sinh vật (cần phân biệt với sinh quyển và khu sinh học).

Vận dụng liên hệ toàn cầu để giải thích tình huống thực tế về rác theo sông và đề xuất hành động phù hợp với địa phương.

Tình huống: Vì sao rác theo sông có thể ảnh hưởng hệ biển dù nguồn ở xa?
Nhóm 4 thảo luận 6 phút và trả lời:
(1) Dựa vào khái niệm liên hệ toàn cầu, giải thích cơ chế rác từ nguồn xa ảnh hưởng đến biển.
(2) Vì sao có thể khẳng định cùng vĩ độ mọi nơi có cùng hệ sinh thái? Hãy chọn đáp án đúng: Có / Không.
(3) Đề xuất 1 việc làm cụ thể ở gia đình hoặc địa phương để hạn chế rác đổ xuống sông.
Bài tập về nhà: Viết đoạn văn 5–7 câu giải thích tình huống trên và nêu một ví dụ ở địa phương em.

Kết quả thảo luận của nhóm:
(1) Nước vận chuyển vật chất liên vùng, rác từ nguồn xa được đưa về biển; sinh vật và con người cũng nối các hệ sinh thái nên ảnh hưởng không bị giới hạn bởi ranh giới địa phương.
(2) Không. Cùng vĩ độ chưa chắc cùng hệ sinh thái vì còn độ cao, lượng mưa, đất và lịch sử tác động. Ví dụ dự kiến: ở 21° B, Việt Nam có rừng nhiệt đới gió mùa, còn Sahara cùng vĩ độ là hoang mạc.
(3) Đề xuất dự kiến: không vứt rác xuống sông, phân loại rác tại nhà, tham gia dọn vệ sinh bờ sông.
Kết luận: Hoạt động của mỗi nơi có thể ảnh hưởng đến hệ sinh thái ở xa, nên cần ý thức bảo vệ môi trường nước ngay từ nơi mình sống.