Giáo án Bài 5. Phân tử – Đơn chất – Hợp chất

Xác định được vấn đề cần giải quyết: O₂ và H₂O có cùng loại chất hay không; số nguyên tử trong phân tử có phải tiêu chí phân loại không.

GV chiếu hai công thức $\mathrm{O_2}$ và $\mathrm{H_2O}$ cùng mô hình phân tử tương ứng. HS trả lời nhanh: Mỗi chất gồm mấy nguyên tử? Có mấy loại nguyên tố? Chất nào là đơn chất, chất nào là hợp chất? Sau đó GV mở mô phỏng NeoEdu, cho HS dự đoán trước khi xem kết quả.

HS nêu được: $\mathrm{O_2}$ gồm 2 nguyên tử oxygen; $\mathrm{H_2O}$ gồm 3 nguyên tử (2 H và 1 O) thuộc 2 loại nguyên tố. HS dự đoán và ghi vào vở: dự đoán của em về $\mathrm{O_2}$ và $\mathrm{H_2O}$. Vấn đề nêu ra: “Hai nguyên tử thì đã là hợp chất chưa?”

Nêu được khái niệm phân tử và đơn chất; giải thích được vì sao $\mathrm{O_2}$ là đơn chất dù gồm hai nguyên tử.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1 (Phần A). Quan sát lại mô phỏng O₂ trên cân điện tử, trả lời: (1) Phân tử là gì? (2) $\mathrm{O_2}$ được tạo từ mấy loại nguyên tố? (3) Đơn chất là gì? Tính khối lượng $\mathrm{O_2}$ theo O = 16.

Phân tử: hạt gồm các nguyên tử liên kết và đại diện cho chất ở mô hình phân tử. Đơn chất: chất tạo từ một nguyên tố hóa học. $\mathrm{O_2}$ gồm 2 nguyên tử oxygen nhưng cùng một nguyên tố nên là đơn chất. Khối lượng phân tử: $2 \times 16 = 32$ amu.

Nêu được khái niệm hợp chất; phân biệt được đơn chất và hợp chất; tính được khối lượng phân tử $\mathrm{H_2O}$ và giải thích được khác biệt với hỗn hợp khí.

HS tiếp tục với Phần B của Phiếu học tập số 1: (1) Hợp chất là gì? (2) $\mathrm{H_2O}$ thuộc loại nào, vì sao? (3) Tính khối lượng $\mathrm{H_2O}$ với H = 1, O = 16. (4) Dựa vào tiêu chí số loại nguyên tố, dự đoán $\mathrm{CO_2}$ và $\mathrm{NH_3}$ là đơn chất hay hợp chất, rồi kiểm tra trên mô phỏng.

Hợp chất: chất tạo từ ít nhất hai nguyên tố hóa học. $\mathrm{H_2O}$ là hợp chất của hai nguyên tố H và O; khối lượng phân tử: $2 \times 1 + 16 = 18$ amu. Phân biệt: đơn chất có một nguyên tố; hợp chất có từ hai nguyên tố trở lên. $\mathrm{CO_2}$ và $\mathrm{NH_3}$ đều là hợp chất.

Vận dụng được khái niệm phân tử, đơn chất, hợp chất để chọn đúng đáp án, ghép khái niệm và nhận xét đúng sai.

HS làm lần lượt các bài tập sau (cá nhân 4 phút, sau đó đối chiếu theo cặp đôi):

1. Trong bài này, phân tử có đặc điểm nào? A. luôn chỉ gồm một nguyên tố; B. luôn nhìn được bằng kính lúp; C. hạt gồm các nguyên tử liên kết và đại diện cho chất ở mô hình phân tử.
2. Trong bài này, đơn chất có đặc điểm nào? A. chất tạo từ một nguyên tố hóa học; B. chất chỉ có một nguyên tử trong mọi trường hợp; C. mọi hỗn hợp của hai khí.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng: phân tử, đơn chất, hợp chất với các mô tả tương ứng.
4. Nhận định: “Có hai nguyên tử trong phân tử thì chắc chắn là hợp chất.” Đúng hay sai?
5. Chọn thuật ngữ phù hợp: “chất tạo từ ít nhất hai nguyên tố hóa học” mô tả {{1}}.

Đáp án: 1. C (phân tử là hạt gồm các nguyên tử liên kết và đại diện cho chất ở mô hình phân tử). 2. A (đơn chất là chất tạo từ một nguyên tố hóa học). 3. Phân tử – hạt gồm các nguyên tử liên kết và đại diện cho chất ở mô hình phân tử; Đơn chất – chất tạo từ một nguyên tố hóa học; Hợp chất – chất tạo từ ít nhất hai nguyên tố hóa học. 4. Sai, vì $\mathrm{O_2}$ có hai nguyên tử nhưng cùng một nguyên tố nên là đơn chất; cần xét số loại nguyên tố. 5. Hợp chất.

Vận dụng được cách phân loại chất và tính khối lượng phân tử vào tình huống mới; giải thích vì sao nước không phải hỗn hợp; bác bỏ quan niệm sai bằng lập luận khoa học.

Tình huống 1: Phân loại $\mathrm{O_2}$ và $\mathrm{H_2O}$; tính khối lượng phân tử với O = 16, H = 1.
Tình huống 2: Vì sao nước không phải hỗn hợp hydrogen và oxygen?
Tình huống 3: Một bạn khẳng định: “Có hai nguyên tử trong phân tử thì chắc chắn là hợp chất.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Tình huống 1: $\mathrm{O_2}$ là đơn chất, khối lượng $2 \times 16 = 32$ amu; $\mathrm{H_2O}$ là hợp chất, khối lượng $2 \times 1 + 16 = 18$ amu. Tình huống 2: Trong nước các nguyên tử liên kết theo tỉ lệ xác định tạo chất có tính chất khác; hỗn hợp khí còn giữ các thành phần riêng, tỉ lệ có thể thay đổi. Tình huống 3: Lí do: $\mathrm{O_2}$ gồm hai nguyên tử nhưng cùng nguyên tố nên là đơn chất. Hệ quả của cách hiểu sai: gọi nhầm $\mathrm{O_2}$ là hợp chất dù chỉ chứa nguyên tố oxygen. Kết luận đúng: Cần xét số loại nguyên tố để kết luận một chất là đơn chất hay hợp chất.