Giáo án Bài 25. Hô hấp tế bào

HS nhận ra câu hỏi về hô hấp ở thực vật không đơn giản là hít thở, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa tình huống: “Cây xanh không có phổi nhưng vẫn sống. Ban ngày, lá cây vừa quang hợp vừa được xem là hô hấp hay không?” Câu hỏi gợi mở: (1) Cây có hô hấp không? (2) Theo em, hô hấp ở cây có giống hít thở ở người không? (3) Ban ngày quang hợp và hô hấp có mâu thuẫn không?

HS ghi được câu hỏi trọng tâm của bài vào vở: Hô hấp tế bào là gì, có ở cây không, và mối liên hệ với quang hợp. Dự kiến HS trả lời: cây có hô hấp; hô hấp ở cây khác với hít thở ở người; quang hợp và hô hấp không loại trừ nhau.

HS nêu được khái niệm hô hấp tế bào, hô hấp hiếu khí, xác định được nơi diễn ra và nguyên liệu, sản phẩm của quá trình.

HS làm việc nhóm 4, đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong sách, đồng thời quan sát mô phỏng ti thể (kéo ra, bổ đôi) trên NeoEdu. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A và phần B. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Hô hấp tế bào diễn ra ở đâu trong tế bào? (2) Chất nào được phân giải, chất nào đi vào và chất nào được thải ra? (3) Hô hấp hiếu khí khác gì với hô hấp tế bào nói chung?

Kết quả nhóm: Hô hấp tế bào là phân giải chất hữu cơ, giải phóng năng lượng cho hoạt động sống. Hô hấp hiếu khí là quá trình dùng $\mathrm{O_2}$, tạo $\mathrm{CO_2}$ và nước từ chất hữu cơ. Hô hấp tế bào diễn ra chủ yếu ở ti thể, nhận glucose và oxygen, thải carbon dioxide và nước, giải phóng năng lượng. Tế bào thực vật cũng hô hấp.

HS giải thích được năng lượng giải phóng được sử dụng và tỏa nhiệt; phân biệt được trao đổi khí với hô hấp tế bào.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành phần C và D của Phiếu học tập số 1: (C) Năng lượng giải phóng trong hô hấp tế bào đi đâu? (D) So sánh trao đổi khí và hô hấp tế bào theo bốn tiêu chí: vai trò, nơi diễn ra, sản phẩm chính, có ở cây không có phổi hay không. GV đặt câu hỏi: “Vì sao nói hô hấp tế bào không chỉ là hít oxygen vào phổi?”

Năng lượng giải phóng: một phần được tế bào sử dụng cho hoạt động sống, một phần tỏa nhiệt. Trao đổi khí cung cấp oxygen và thải carbon dioxide cho cơ thể; còn hô hấp tế bào là phản ứng phân giải chất hữu cơ diễn ra trong tế bào, có cả ở cây không có phổi. Kết luận: câu “Hô hấp tế bào chỉ là hít oxygen vào phổi” là sai.

HS vận dụng khái niệm để làm đúng các câu hỏi trắc nghiệm, ghép và nhận định đúng sai; nhận diện được quan niệm sai.

HS làm Phiếu học tập số 2 cá nhân trong 6 phút, sau đó đổi bài cho bạn bên cạnh để đối chiếu trong 4 phút. Các câu hỏi gồm: (1) Đặc điểm của hô hấp tế bào; (2) Đặc điểm của hô hấp hiếu khí; (3) Ghép khái niệm với đặc điểm; (4) Nhận định “Hô hấp tế bào chỉ là hít oxygen vào phổi”; (5) Điền thuật ngữ mô tả “một phần được tế bào sử dụng, một phần tỏa nhiệt”.

Đáp án: (1) B. Phân giải chất hữu cơ giải phóng năng lượng cho hoạt động sống. (2) C. Dùng oxygen, tạo CO₂ và nước từ chất hữu cơ. (3) Hô hấp tế bào – phân giải chất hữu cơ giải phóng năng lượng cho hoạt động sống; Hô hấp hiếu khí – dùng oxygen, tạo CO₂ và nước từ chất hữu cơ; Năng lượng giải phóng – một phần được tế bào sử dụng, một phần tỏa nhiệt. (4) Sai, vì trao đổi khí cung cấp/thải khí, còn hô hấp tế bào là phản ứng phân giải trong tế bào, có cả ở cây không có phổi. (5) Năng lượng giải phóng.

HS vận dụng hô hấp tế bào và mối liên hệ với quang hợp để giải thích hai tình huống thực tế; nêu được điều kiện đối chứng khi làm thí nghiệm.

HS làm việc nhóm 2 trong 6 phút để trả lời hai tình huống: (a) Cây xanh ban ngày có hô hấp không? Nêu mối liên hệ với quang hợp. (b) Vì sao hạt đang nảy mầm trong bình cách nhiệt có thể ấm lên? Sau đó, nhóm nêu một cách đối chứng để loại ảnh hưởng của môi trường. Câu hỏi GV đặt ra: “Nếu chỉ đo nhiệt độ trong bình, làm sao biết nhiệt là do hạt tạo ra?”

Tình huống (a): Có, tế bào sống hô hấp cả ngày và đêm; ban ngày phần xanh còn quang hợp khi đủ sáng. Hai quá trình không loại trừ nhau. Tình huống (b): Hô hấp phân giải chất dự trữ, tỏa một phần năng lượng dạng nhiệt nên bình ấm lên; cần đối chứng bằng hạt không sống (đã luộc chín hoặc không nảy mầm) đặt trong bình tương tự để loại ảnh hưởng của môi trường. Tiêu chí chấm tham khảo: 40% xác định đúng dữ kiện và quan hệ khoa học, 40% suy luận như mô hình, 20% kết luận và điều kiện đối chứng.