NeoEdu
Giáo án Khoa học tự nhiên 7
Khoa học tự nhiênLớp 7Phần 7. Chương VI. Từ

Giáo án Bài 18. Nam châm

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được mỗi nam châm thường có hai cực: cực Bắc (N) và cực Nam (S).
  • Giải thích được tương tác cực: cùng tên đẩy nhau, khác tên hút nhau.
  • Nêu được vật liệu từ là sắt, thép và một số vật liệu bị nam châm hút rõ; phân biệt được vật liệu từ với kim loại nói chung (đồng, nhôm không bị nam châm thông thường hút mạnh như sắt).
  • Vận dụng được tương tác cực để xác định một vật có phải nam châm hay không khi vật bị hút ở cả hai cực.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: HS chủ động dự đoán kết quả quan sát, tự ghi chép kết quả trên phiếu học tập và tự đối chiếu với dự đoán ban đầu.
  • Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc theo cặp đôi, trình bày kết quả thí nghiệm ảo, phản biện lập luận của bạn bằng bằng chứng quan sát được.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS đề xuất phép thử (đưa cực đã biết lại gần vật cần kiểm tra) để trả lời tình huống thực tế về nam châm và vật bị hút.

b) Năng lực đặc thù

  • Nhận thức khoa học tự nhiên: HS nêu được hai cực của nam châm, quy luật tương tác cực và khái niệm vật liệu từ; phân biệt được vật liệu từ với kim loại không có tính từ rõ.
  • Tìm hiểu tự nhiên: HS quan sát mô phỏng nam châm treo tự do, đưa các vật thử lại gần nam châm, ghi nhận hiện tượng hút hoặc đẩy và rút ra kết luận từ dữ liệu quan sát.
  • Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: HS áp dụng tương tác cực để lập luận cho tình huống thanh bị hút ở cả hai cực và giải thích lí do cần giữ nam châm xa thiết bị y tế, thiết bị điện tử nhạy từ.

3. Phẩm chất

  • Trung thực: HS ghi đúng kết quả quan sát, kể cả khi kết quả khác với dự đoán ban đầu của bản thân hoặc của bạn.
  • Trách nhiệm: HS thực hiện đúng quy trình thí nghiệm ảo, không kết luận vội khi chưa đủ bằng chứng (ví dụ chỉ thấy hút mà chưa thấy đẩy).
  • Chăm chỉ: HS hoàn thành đầy đủ phiếu học tập và các câu hỏi luyện tập; tự giác hoàn thành phần vận dụng ở nhà.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Máy chiếu, bảng phụ hoặc bảng tương tác để trình chiếu mô phỏng và các câu hỏi.
  • Nam châm thẳng thật (ít nhất 2 chiếc, đánh dấu N và S), đinh sắt, đinh thép, thanh đồng, lon hoặc thanh nhôm, kẹp giấy (nếu có điều kiện biểu diễn trực tiếp).
  • Khay sứ có giá treo và mặt chỉ hướng Bắc – Nam (mô phỏng hoặc thật).
  • Học liệu số NeoEdu: trang bài học neoedu.vn/learn/7/natural_science/bai-18-nam-cham; mô phỏng 3D “Nam châm thẳng treo tự do (N đỏ, S xanh)”, “Vật thử trên xe trượt: cực N, cực S, sắt, đồng, nhôm”, “Nam châm thẳng có kẹp giấy bám ở hai cực”.
  • Phiếu học tập số 1, Phiếu học tập số 2, thẻ bài tập ghép đôi (chuẩn bị sẵn).

2. Học sinh

  • Vở ghi, bút, bút chì màu đỏ và xanh (ghi cực N và cực S theo quy ước của mô phỏng).
  • Máy tính bảng hoặc điện thoại (nếu lớp truy cập được học liệu số NeoEdu), hoặc giấy nháp để ghi dự đoán.
  • Phiếu học tập số 1 và số 2 (in hoặc chép vào vở).

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Nam châm hút cái gì?

a) Mục tiêu

Huy động kiến thức nền về nam châm và kim loại; tạo tình huống có vấn đề dẫn vào bài: không phải kim loại nào cũng bị nam châm hút.

b) Nội dung

GV đưa lần lượt nam châm thẳng lại gần đinh sắt, đinh thép, thanh đồng, lon nhôm (hoặc hiển thị hình ảnh trên máy chiếu). GV hỏi:

  • Câu hỏi 1: Vật nào bị nam châm hút? Vật nào không bị hút?
  • Câu hỏi 2: Có phải mọi kim loại đều bị nam châm hút không?
  • Câu hỏi 3: Quan sát kẹp giấy bám ở hai đầu nam châm, em nghĩ điều gì về các đầu của nam châm?
    HS dự đoán và ghi vào vở trước khi xem kết quả.

c) Sản phẩm

HS nêu được: đinh sắt và đinh thép bị hút; thanh đồng và lon nhôm không bị hút rõ; “kim loại không hút hết” nên không phải kim loại nào cũng bị nam châm hút; kẹp giấy bám nhiều ở hai đầu nam châm, nên hai đầu nam châm khác nhau (dẫn vào khái niệm hai cực).

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV trình bày nhanh tình huống: nam châm hút đinh sắt, thử với đồng và nhôm. GV yêu cầu HS dự đoán kết quả từng vật và ghi ra vở.

    Học sinh

    HS lắng nghe, ghi dự đoán cho từng vật (sắt, thép, đồng, nhôm) vào vở.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV biểu diễn hoặc chiếu mô phỏng cho nam châm lại gần từng vật, đồng thời chiếu hình kẹp giấy bám ở hai đầu nam châm.

    Học sinh

    HS quan sát, so sánh với dự đoán, ghi kết quả hút/không hút.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS nêu kết quả và so sánh với dự đoán; đặt câu hỏi: “Vì sao kẹp giấy bám nhiều ở hai đầu nam châm?”

    Học sinh

    HS trả lời dự kiến: “Đinh sắt bị hút, đồng và nhôm không bị hút”; “Kẹp giấy bám ở hai đầu, nên đầu nam châm có tác dụng mạnh nhất”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét, dẫn vào bài: nam châm có hai cực; không phải kim loại nào cũng bị nam châm hút. Ghi tên bài “Nam châm” lên bảng.

    Học sinh

    HS ghi tên bài và câu dẫn: “Hôm nay ta sẽ tìm hiểu hai cực của nam châm và các vật bị nam châm hút.”

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Hai cực và tương tác cực

a) Mục tiêu

Nêu được mỗi nam châm có cực Bắc và cực Nam; giải thích được tương tác cực (cùng tên đẩy, khác tên hút) qua quan sát mô phỏng.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp đôi với mô phỏng “Nam châm thẳng treo tự do” và “Khay sứ có giá treo và mặt chỉ hướng Bắc – Nam”, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (Phần A).
Nhiệm vụ: (1) Treo nam châm tự do, quan sát cực nào chỉ hướng Bắc. (2) Đưa cực N lại gần cực N đã treo, rồi đưa cực S lại gần cực N đã treo; ghi nhận đẩy hay hút. (3) Rút ra quy luật tương tác cực.
Câu hỏi GV đặt ra:

  • Cực nào của nam châm treo tự do chỉ hướng Bắc?
  • Khi đưa cực N lại gần cực N, hiện tượng gì xảy ra? Còn cực S?
  • Từ kết quả trên, cùng tên và khác tên tương tác với nhau như thế nào?

c) Sản phẩm

Kết quả HS ghi được trong Phiếu học tập số 1:

  • Mỗi nam châm có hai cực: cực Bắc (N) và cực Nam (S).
  • Nam châm treo tự do: cực N chỉ hướng Bắc.
  • Cực N đưa lại gần cực N: bị đẩy; cực N đưa lại gần cực S: bị hút.
  • Kết luận: cùng tên đẩy, khác tên hút.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chia lớp thành cặp đôi, phát Phiếu học tập số 1 và hướng dẫn cách mở mô phỏng trong trang bài học NeoEdu. GV nhắc HS dự đoán trước khi thao tác.

    Học sinh

    HS nhận phiếu, mở mô phỏng, dự đoán vào phiếu: “Đưa cực N lại gần cực N thì …”.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, hỗ trợ các cặp gặp khó khăn khi thao tác mô phỏng; nhắc HS đánh dấu màu đỏ cho N, xanh cho S.

    Học sinh

    HS thao tác treo nam châm, đưa từng cực lại gần, quan sát và ghi kết quả vào phiếu; thảo luận trong cặp để thống nhất kết luận.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày kết quả; yêu cầu các cặp khác nhận xét bằng bằng chứng quan sát được.

    Học sinh

    HS trả lời dự kiến: “Cực N chỉ hướng Bắc”; “Cực N đẩy cực N, cực N hút cực S”; “Cùng tên thì đẩy, khác tên thì hút”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: mỗi nam châm có hai cực N và S; tương tác cực: cùng tên đẩy, khác tên hút. GV yêu cầu HS ghi vào vở mục Ghi nhớ phần 1 và nhấn mạnh: có đẩy mới chứng minh được một vật là nam châm.

    Học sinh

    HS ghi kết luận vào vở: “Hai cực: mỗi nam châm thường có cực Bắc và cực Nam. Tương tác cực: cùng tên đẩy, khác tên hút.”

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 8 phút

Vật liệu từ: vật nào bị nam châm hút?

a) Mục tiêu

Nêu được vật liệu từ là sắt, thép và một số vật liệu bị nam châm hút rõ; phân biệt được vật liệu từ với kim loại nói chung.

b) Nội dung

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS ghi kết quả vào một ô của khăn/phiếu, sau đó thống nhất kết luận nhóm) với mô phỏng “Vật thử trên xe trượt: cực N, cực S, sắt, đồng, nhôm” và Phiếu học tập số 2.
Nhiệm vụ: đưa cực N và cực S lần lượt lại gần từng vật thử (sắt, đồng, nhôm, thép nếu có), ghi kết quả hút/không hút.
Câu hỏi GV đặt ra:

  • Vật nào bị cả hai cực hút? Vật nào không bị hút rõ?
  • Có phải mọi kim loại đều là vật liệu từ không?
  • Thanh sắt bị hút ở cả hai đầu, có thể chắc đó là nam châm không? Vì sao?

c) Sản phẩm

Phiếu học tập số 2 hoàn thành:

  • Sắt: bị cực N và cực S hút.
  • Thép: bị nam châm hút rõ (thuộc nhóm vật liệu từ).
  • Đồng: không bị nam châm thông thường hút mạnh như sắt.
  • Nhôm: không bị nam châm thông thường hút mạnh như sắt.
  • Kết luận: vật liệu từ gồm sắt, thép và một số vật liệu bị nam châm hút rõ; kim loại không đồng nghĩa vật liệu từ.
  • Lưu ý: thanh sắt bị hút ở cả hai đầu chưa đủ để kết luận là nam châm, vì sắt thường cũng bị cả hai cực hút.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chia nhóm 4, phát Phiếu học tập số 2 và giao khăn trải bàn (4 ô: sắt, thép, đồng, nhôm); yêu cầu mỗi HS phụ trách một ô.

    Học sinh

    HS nhận nhiệm vụ, dự đoán vật nào bị hút rõ và ghi vào ô phụ trách.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV hướng dẫn mở mô phỏng “Vật thử trên xe trượt”, nhắc HS thử cả cực N và cực S với mỗi vật.

    Học sinh

    HS thao tác, quan sát, ghi kết quả vào ô của mình; cả nhóm thống nhất kết luận chung trên khăn trải bàn.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời đại diện 2 nhóm trình bày; hỏi thêm: “Vì sao không thể nói mọi kim loại đều là vật liệu từ?”

    Học sinh

    HS trả lời dự kiến: “Sắt và thép bị hút rõ; đồng và nhôm không bị hút mạnh”; “Kim loại khác nhau, không phải kim loại nào cũng bị nam châm hút”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: vật liệu từ là sắt, thép và một số vật liệu bị nam châm hút rõ; kim loại không đồng nghĩa vật liệu từ. GV lưu ý quan niệm sai “Nam châm hút mạnh tất cả kim loại”.

    Học sinh

    HS ghi vào vở: “Vật liệu từ: sắt, thép và một số vật liệu bị nam châm hút rõ.” và sửa lại quan niệm sai của bản thân (nếu có).

Hoạt động 3: Luyện tập · 10 phút

Ghép đôi và đúng – sai nhanh

a) Mục tiêu

Củng cố khái niệm hai cực, tương tác cực, vật liệu từ; nhận diện đúng quan niệm sai về nam châm và kim loại.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp đôi, thực hiện trò chơi “Ghép đôi và đúng – sai nhanh” với thẻ bài đã chuẩn bị. Nội dung gồm các câu:
Câu 1 (trắc nghiệm): Trong bài này, hai cực có đặc điểm nào? A. mỗi nam châm thường có cực Bắc và cực Nam; B. chỉ nam châm lớn mới có hai cực; C. cắt nam châm luôn tách được một cực riêng.
Câu 2 (trắc nghiệm): Trong bài này, tương tác cực có đặc điểm nào? A. mọi cực luôn hút nhau; B. cùng tên đẩy, khác tên hút; C. cùng tên hút và khác tên đẩy.
Câu 3 (ghép đôi): Hai cực – …; Tương tác cực – …; Vật liệu từ – … (ghép với các vế: mỗi nam châm thường có cực Bắc và cực Nam; cùng tên đẩy, khác tên hút; sắt, thép và một số vật liệu bị nam châm hút rõ).
Câu 4 (đúng – sai): Nam châm hút mạnh tất cả kim loại.
Câu 5 (điền từ): “Sắt, thép và một số vật liệu bị nam châm hút rõ” mô tả {{1}}.

c) Sản phẩm

Đáp án:

  • Câu 1: A. Mỗi nam châm thường có cực Bắc và cực Nam. Đồng và nhôm không bị nam châm thông thường hút mạnh như sắt; kim loại không đồng nghĩa vật liệu từ.
  • Câu 2: B. Cùng tên đẩy, khác tên hút. Đồng và nhôm không bị nam châm thông thường hút mạnh như sắt; kim loại không đồng nghĩa vật liệu từ.
  • Câu 3: Hai cực – mỗi nam châm thường có cực Bắc và cực Nam; Tương tác cực – cùng tên đẩy, khác tên hút; Vật liệu từ – sắt, thép và một số vật liệu bị nam châm hút rõ.
  • Câu 4: Sai. Đồng và nhôm không bị nam châm thông thường hút mạnh như sắt; kim loại không đồng nghĩa vật liệu từ.
  • Câu 5: Vật liệu từ.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát thẻ bài cho từng cặp và nêu luật chơi: đọc câu hỏi, thống nhất đáp án trong 1 phút rồi giơ thẻ “Đúng/Sai” hoặc đưa thẻ ghép.

    Học sinh

    HS nhận thẻ, lắng nghe luật chơi.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV chiếu từng câu, theo dõi các cặp; gợi ý nếu cặp chưa thống nhất được.

    Học sinh

    HS trao đổi trong cặp, chọn đáp án và giải thích ngắn lí do.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 cặp trả lời câu 4 và câu 5, yêu cầu giải thích bằng bằng chứng từ mô phỏng.

    Học sinh

    HS trả lời dự kiến: “Câu 4 sai vì đồng và nhôm không bị hút mạnh như sắt”; “Câu 5 là vật liệu từ”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV công bố đáp án, nhận xét tinh thần làm việc; chốt lại ba khái niệm trọng tâm.

    Học sinh

    HS đối chiếu đáp án, sửa lỗi trong phiếu (nếu có).

Hoạt động 4: Vận dụng · 10 phút

Thanh bị hút ở cả hai cực: có phải nam châm không?

a) Mục tiêu

Vận dụng tương tác cực để giải quyết tình huống thực tế; nêu được điều kiện kết luận một vật là nam châm và lí do cần giữ nam châm xa thiết bị nhạy từ.

b) Nội dung

Tình huống: Một thanh bị hút bởi cả hai cực nam châm có chắc là nam châm không?
HS làm việc cặp đôi, đề xuất phép thử bằng mô phỏng (đưa một cực đã biết lại gần thanh). Sau đó HS trả lời câu hỏi mở rộng: “Vì sao không để nam châm mạnh sát thiết bị y tế hoặc thiết bị điện tử nhạy từ?”
Câu hỏi GV đặt ra:

  • Nếu chỉ thấy thanh bị hút ở cả hai cực thì đã đủ kết luận là nam châm chưa? Vì sao?
  • Phép thử nào giúp khẳng định chắc chắn hơn?
  • Từ trường của nam châm có thể ảnh hưởng gì đến thiết bị y tế hoặc thiết bị điện tử nhạy từ? Cần làm gì?

c) Sản phẩm

Kết luận của HS:

  • Chưa chắc là nam châm. Thanh sắt thường cũng bị cả hai cực hút.
  • Phép thử: đưa một cực đã biết (N hoặc S) lại gần thanh; nếu thấy đẩy thì thanh là nam châm vì chỉ nam châm mới có cực đẩy với cực đã biết; sự đẩy với một cực đã biết là bằng chứng mạnh hơn trong phép thử này.
  • Lí do giữ nam châm xa thiết bị y tế, thiết bị điện tử nhạy từ: từ trường có thể ảnh hưởng hoạt động của thiết bị; cần giữ theo khuyến cáo của nhà sản xuất.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV nêu tình huống và ba câu hỏi, yêu cầu cặp đôi dùng mô phỏng hoặc lập luận để trả lời trong 4 phút.

    Học sinh

    HS đọc tình huống, thảo luận cặp đôi, đề xuất phép thử.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV theo dõi, gợi ý: “Muốn có bằng chứng đẩy thì nên dùng cực nào đã biết?”

    Học sinh

    HS thảo luận, thử lại trên mô phỏng “Vật thử trên xe trượt” nếu cần, ghi kết luận ngắn vào phiếu.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày; yêu cầu nêu rõ dữ kiện, quan hệ khoa học và kết luận.

    Học sinh

    HS trả lời dự kiến: “Chưa chắc, vì thanh sắt cũng bị hút ở cả hai cực”; “Đưa cực N lại gần, nếu bị đẩy thì là nam châm”; “Từ trường có thể làm thiết bị hoạt động sai, nên phải giữ xa”.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: bị hút chưa đủ, phải thấy đẩy với một cực đã biết mới chắc là nam châm; giữ nam châm xa thiết bị nhạy từ theo khuyến cáo. GV giao bài tập về nhà.

    Học sinh

    HS ghi kết luận vào vở và ghi nhận hướng dẫn bài tập về nhà.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Phần A. Hai cực và tương tác cực (làm việc theo cặp đôi, dùng mô phỏng “Nam châm thẳng treo tự do”)

  • Dự đoán trước khi quan sát: Khi đưa cực N lại gần cực N đã treo thì …
  • Dự đoán: Khi đưa cực S lại gần cực N đã treo thì …
    Kết quả quan sát (điền vào bảng liệt kê):
  • Nam châm treo tự do: cực chỉ hướng Bắc là …
  • Cực N đưa lại gần cực N: …
  • Cực N đưa lại gần cực S: …
  • Cực S đưa lại gần cực S: …
    Kết luận:
  • Mỗi nam châm thường có cực … và cực …
  • Tương tác cực: cùng tên …, khác tên …
    Câu hỏi: Vì sao nên đưa một cực đã biết lại gần vật cần kiểm tra?

Phiếu học tập số 2

Phần B. Vật liệu từ (làm việc theo nhóm 4, dùng mô phỏng “Vật thử trên xe trượt”)
Bảng kết quả (ghi “Hút” hoặc “Không hút rõ”):

  • Sắt: cực N …; cực S …
  • Thép: cực N …; cực S …
  • Đồng: cực N …; cực S …
  • Nhôm: cực N …; cực S …
    Câu hỏi:
  • Vật nào là vật liệu từ?
  • Vì sao không thể nói mọi kim loại đều là vật liệu từ?
  • Thanh sắt bị cả hai cực hút có chắc là nam châm không? Vì sao?

Hướng dẫn về nhà

  • Hoàn thành phần vận dụng bằng cách trả lời tình huống sau (viết khoảng 5–7 dòng):
    Tình huống: Một bạn khẳng định “Nam châm hút mạnh tất cả kim loại”. Em hãy (1) đưa ra lí do khoa học bác bỏ nhận định này, (2) nêu một hệ quả của cách hiểu sai, (3) viết lại kết luận đúng.
    Gợi ý chấm: lí do đúng là đồng và nhôm không bị nam châm thông thường hút mạnh như sắt, kim loại không đồng nghĩa vật liệu từ; hệ quả: không thể dùng nam châm để hút lon nhôm; kết luận đúng: sắt, thép và một số vật liệu bị nam châm hút rõ, không phải mọi kim loại đều bị hút mạnh.
  • Trả lời câu hỏi: Vì sao không để nam châm mạnh sát thiết bị y tế hoặc thiết bị điện tử nhạy từ? Gợi ý: từ trường có thể ảnh hưởng hoạt động của thiết bị; giữ theo khuyến cáo của thiết bị; không thử trên người có máy cấy hoặc tháo thiết bị.
  • Xem lại bài 18 trên trang NeoEdu (neoedu.vn/learn/7/natural_science/bai-18-nam-cham), làm các bài tập tương tác và ghi lại câu sai để sửa trong buổi học sau.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.