Giáo án Tổng kết Chương III

Huy động kiến thức nền về các thuật ngữ cốt lõi của chương III và xác định nhiệm vụ ôn tập trong tiết học.

HS nhóm 4 người nhận bộ thẻ gồm 5 thẻ khái niệm (Phôi, Tiện, Nguyên công, Lượng dư, Bản vẽ dự án) và 5 thẻ mô tả xáo trộn. HS ghép mỗi khái niệm với đúng mô tả trong thời gian ngắn.
Nhiệm vụ: ghép đúng từng cặp và nêu một câu hỏi về điều còn chưa rõ.

Bảng ghép đúng gồm 5 cặp:

• Phôi: vật thể ban đầu dùng để gia công thành chi tiết.
• Tiện: gia công thường dùng phôi quay và dao chạy dao tạo bề mặt tròn xoay.
• Nguyên công: phần quá trình công nghệ hoàn thành tại một chỗ làm việc theo tổ chức đã xác định.
• Lượng dư: phần vật liệu dự kiến bóc đi để đạt kích thước cuối.
• Bản vẽ dự án: hồ sơ hình học và yêu cầu dùng làm căn cứ chế tạo.
  Nhiệm vụ tiết học được ghi lên bảng: hệ thống hoá các phương pháp gia công, nắm quy trình và giải hồ sơ tổng hợp.

Hệ thống hoá đầy đủ các nhóm phương pháp gia công cơ khí của chương III và nêu được căn cứ chọn phương pháp theo bề mặt cần tạo.

Nhóm thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi thành viên ghi một nhóm phương pháp vào ô riêng quanh khăn (tạo phôi; cắt gọt gồm tiện, phay, khoan; gia công không phoi; đo kiểm), sau đó cả nhóm thống nhất nội dung ở ô trung tâm.
Câu hỏi trọng tâm: Bề mặt tròn xoay cần tạo thì chọn phương pháp nào? Lỗ tròn cần tạo thì chọn phương pháp nào? Vì sao quy trình cần đo kiểm sau gia công?
Nhiệm vụ: hoàn thành Phiếu học tập số 1.

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành, nội dung kiến thức HS rút ra:

• Tạo phôi: tạo vật thể ban đầu để gia công tiếp; chi tiết đúc vẫn có thể cần gia công các bề mặt lắp ghép và kiểm tra theo bản vẽ.
• Cắt gọt: bóc vật liệu khỏi phôi để tạo bề mặt và kích thước. Tiện dùng phôi quay và dao chạy dao để tạo bề mặt tròn xoay; phay dùng dao nhiều lưỡi quay phối hợp chuyển động với phôi; khoan tạo lỗ bằng dụng cụ cắt quay và tiến theo trục.
• Gia công không phoi: nhóm phương pháp tạo hình hoặc liên kết không lấy phoi là cơ chế chính.
• Đo kiểm: đối chiếu kích thước với bản vẽ để kết luận chi tiết đạt hay chưa.
  Kết luận: phương pháp được chọn theo bề mặt cần tạo (tròn xoay chọn tiện, lỗ chọn khoan, mặt phẳng hoặc rãnh chọn phay).

Giải thích được vai trò của nguyên công, chuẩn định vị, lượng dư và bản vẽ dự án trong việc bảo đảm chất lượng quy trình gia công.

Cặp đôi đọc đoạn tóm tắt về quy trình trong bài và trả lời ba câu hỏi:

1. Quy trình gia công cần có những gì để không chỉ là danh sách máy móc?
2. Vì sao cần chuẩn định vị và lượng dư khi lập quy trình?
3. Bản vẽ dự án đóng vai trò gì khi chế tạo và đánh giá sản phẩm?
   Sau đó cặp đôi tóm tắt bằng sơ đồ ngắn gồm: phôi → nguyên công → chuẩn → lượng dư → bản vẽ → đo kiểm.

Kết quả thảo luận cặp đôi, nội dung kiến thức HS rút ra:

• Quy trình phải chỉ rõ quan hệ giữa các nguyên công và cách bảo đảm kích thước; không phải danh sách máy rời rạc.
• Chuẩn định vị là yếu tố dùng xác định vị trí chi tiết khi gia công.
• Lượng dư là phần vật liệu dự kiến bóc đi để đạt kích thước cuối; lượng dư được tính trước khi gia công để chừa đủ vật liệu cho các bước tiếp theo.
• Bản vẽ dự án là hồ sơ hình học và yêu cầu dùng làm căn cứ chế tạo; khi thiếu tiêu chí bắt buộc thì kết luận chưa đủ căn cứ.
  Sơ đồ tóm tắt: phôi → nguyên công (có chuẩn định vị và lượng dư) → bản vẽ dự án → đo kiểm để kết luận.

Củng cố khái niệm và vận dụng số liệu mô hình để tính toán trong gia công; phân biệt đúng các mệnh đề sai.

Phần 1 (4 phút): trắc nghiệm nhanh bài 1 đến bài 4, HS giơ thẻ A, B hoặc C.
Phần 2 (3 phút): đúng/sai bài 5 đến bài 8, HS giải thích ngắn lí do.
Phần 3 (3 phút): tính toán bài 9 và bài 10 theo dữ liệu mô hình, ghi rõ phép tính.
Đề bài:

1. Mô tả nào giải thích chính xác «Phôi»? A. Bóc vật liệu khỏi phôi để tạo bề mặt và kích thước; B. Vật thể ban đầu dùng để gia công thành chi tiết; C. Nhóm phương pháp tạo hình hoặc liên kết không lấy phoi là cơ chế chính.
2. Mô tả nào giải thích chính xác «Tiện»? A. Gia công bằng dao nhiều lưỡi quay phối hợp chuyển động với phôi; B. Gia công thường dùng phôi quay và dao chạy dao tạo bề mặt tròn xoay; C. Tạo lỗ bằng dụng cụ cắt quay và tiến theo trục.
3. Mô tả nào giải thích chính xác «Nguyên công»? A. Yếu tố dùng xác định vị trí chi tiết khi gia công; B. Phần quá trình công nghệ hoàn thành tại một chỗ làm việc theo tổ chức đã xác định; C. Phần vật liệu dự kiến bóc đi để đạt kích thước cuối.
4. Mô tả nào giải thích chính xác «Bản vẽ dự án»? A. Danh sách tiêu chí cùng dữ liệu để đánh giá sản phẩm; B. Hồ sơ hình học và yêu cầu dùng làm căn cứ chế tạo; C. Trình bày giải pháp, quy trình, kết quả và giới hạn bằng chứng.
5. Đúc xong mọi chi tiết đều đạt độ chính xác cuối cùng, không cần đo hay gia công tiếp. (Đúng/Sai)
6. Tiện và phay luôn giống nhau vì đều để dao quay còn phôi đứng yên. (Đúng/Sai)
7. Chỉ cần ghi tên máy, không cần thứ tự, chuẩn định vị hay phép kiểm. (Đúng/Sai)
8. Bảng số liệu giả định có thể ghi như kết quả thực nghiệm đã quan sát. (Đúng/Sai)
9. Phôi giả định 1,2 kg; sau cắt gọt chi tiết còn 0,9 kg. Khối lượng vật liệu bóc đi bao nhiêu gam?
10. Theo dữ liệu mô hình, mỗi lượt phay mất 2,5 phút; 6 lượt và 3 phút chuẩn bị. Tổng thời gian bao nhiêu phút?

Đáp án và lí do:

1. B. Phôi là vật thể ban đầu dùng để gia công thành chi tiết; hai mô tả còn lại thuộc Cắt gọt và Gia công không phoi.
2. B. Tiện dùng phôi quay và dao chạy dao tạo bề mặt tròn xoay; hai mô tả còn lại thuộc Phay và Khoan.
3. B. Nguyên công là phần quá trình công nghệ hoàn thành tại một chỗ làm việc theo tổ chức đã xác định; hai mô tả còn lại thuộc Chuẩn định vị và Lượng dư.
4. B. Bản vẽ dự án là hồ sơ hình học và yêu cầu dùng làm căn cứ chế tạo; hai mô tả còn lại thuộc Bảng kiểm và Báo cáo dự án.
5. Sai. Chi tiết đúc có thể cần gia công các bề mặt lắp ghép và kiểm tra theo bản vẽ.
6. Sai. Trong tiện thông dụng phôi quay, còn phay dùng dao quay; chuyển động chính khác nhau.
7. Sai. Quy trình phải chỉ rõ quan hệ nguyên công và cách bảo đảm kích thước, không phải danh sách máy rời rạc.
8. Sai. Dữ liệu mô hình phải ghi là giả định; kết quả thực phải có lần đo, điều kiện và người thực hiện.
9. $300$ g. Tính: $1{,}2 - 0{,}9 = 0{,}3$ kg $= 300$ g; không cộng khối lượng phoi vào sản phẩm.
10. $18$ phút. Tính: $6 \times 2{,}5 + 3 = 18$ phút; chỉ áp dụng dữ liệu mô hình, không phải chế độ cắt thực.

Vận dụng cách giải hồ sơ tổng hợp: đối chiếu từng tiêu chí với dữ liệu độc lập, nêu kết luận và đề xuất xử lí, đồng thời tách số liệu giả định khỏi quan sát thật.

Tình huống: một tấm giả định có kích thước danh nghĩa $240 \pm 1$ mm (chiều dài) và $80 \pm 1$ mm (chiều rộng); kết quả đo giả định là chiều dài 241,2 mm và chiều rộng 80,3 mm; tấm có ba via ở mép; chưa thử tải.
Nhiệm vụ nhóm: hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm các bước: xác định nhiệm vụ kết luận; ghi dữ liệu và đơn vị; đối chiếu từng tiêu chí; viết kết luận và đề xuất; ghi rõ giới hạn của hồ sơ.
Câu hỏi gợi mở: Chiều dài có đạt không? Vì sao? Ba via có đáp ứng yêu cầu mép an toàn không? Vì sao không được kết luận đã thử tải?

Báo cáo ngắn của nhóm cần có các nội dung:

• Chiều dài: khoảng cho phép từ $239$ đến $241$ mm; đo được $241{,}2$ mm vượt $241$ mm, nên chưa đạt.
• Chiều rộng: khoảng cho phép từ $79$ đến $81$ mm; đo được $80{,}3$ mm nằm trong khoảng, nên đạt.
• Mép: ba via không đáp ứng yêu cầu mép an toàn, nên chưa đạt.
• Đề xuất: người phụ trách xem xét sửa chiều dài, làm sạch ba via rồi đo lại; giữ bản ghi cũ để đối chiếu.
• Giới hạn: hồ sơ là dữ liệu giả định, chưa thử tải; HS không tự dùng máy hoặc treo vật nặng.