Giáo án Bài 1. Khái quát về cơ khí chế tạo

Huy động kinh nghiệm sẵn có của HS và dẫn dắt HS xác định vấn đề: làm thế nào để biết một chi tiết cơ khí có đạt yêu cầu hay không.

GV đưa câu phát biểu: «Chi tiết có vẻ ngoài đẹp thì chắc chắn lắp đúng và chịu lực an toàn.» HS giơ thẻ Đúng hoặc Sai và viết một câu giải thích ngắn. GV hỏi thêm: «Nếu không nhìn bằng mắt, ta dựa vào thông tin nào để biết chi tiết đạt hay không?»

Dự kiến HS trả lời: Sai, vì vẻ ngoài không đảm bảo kích thước đúng, vật liệu phù hợp hay chịu được tải. Vấn đề cần giải quyết: cần dựa vào yêu cầu kĩ thuật (bản vẽ, dung sai) và đối chiếu kết quả kiểm tra; ba nội dung cốt lõi là Thiết kế, Gia công và Kiểm tra.

HS nêu được khái niệm Thiết kế, Gia công, Kiểm tra và phân biệt được vai trò của từng nội dung trong việc tạo ra chi tiết giá đỡ.

Nhóm 4 HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Ô trung tâm ghi ba khái niệm; mỗi thành viên nhận một ô quanh để ghi ví dụ từ tình huống giá đỡ. Câu hỏi nhóm cần trả lời: (1) Ai xác định khoảng cách tâm lỗ $60\pm0{,}2$ mm? (2) Ai làm thay đổi kích thước phôi thành lỗ đạt yêu cầu? (3) Ai đối chiếu kết quả với yêu cầu đã quy định? (4) Vì sao ba vai trò này không thể thay thế cho nhau?

Kết quả nhóm trên khăn trải bàn gồm ba khái niệm và ví dụ tương ứng:

• Thiết kế: Xác định giải pháp và yêu cầu kĩ thuật của sản phẩm; ví dụ: ghi khoảng cách tâm lỗ $60\pm0{,}2$ mm trên bản vẽ.
• Gia công: Làm thay đổi hình dạng, kích thước hoặc chất lượng bề mặt theo yêu cầu; ví dụ: tạo lỗ trên phôi đến kích thước quy định.
• Kiểm tra: Đối chiếu kết quả với yêu cầu đã quy định; ví dụ: so sánh số đo với giới hạn $60\pm0{,}2$ mm.
  Kết luận HS rút ra: ba nội dung là ba bước khác nhau, mỗi bước có một chức năng riêng, không đồng nghĩa.

HS giải thích được cơ khí chế tạo tạo ra máy, thiết bị và chi tiết; hiệu quả không chỉ là làm nhanh; bản vẽ là căn cứ thông tin kĩ thuật.

HS đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong sách và trả lời ba câu hỏi: (1) Sản phẩm cơ khí có thể là những gì? Cho ví dụ từ nông nghiệp hoặc giao thông. (2) Vì sao làm nhanh chưa đủ để đánh giá hiệu quả? (3) Vì sao không được đo kích thước từ hình minh họa thay cho số ghi trên bản vẽ? HS sắp xếp chuỗi: yêu cầu sử dụng → thiết kế → lập công nghệ → gia công → kiểm tra.

Dự kiến kết quả:

• Sản phẩm cơ khí có thể là một trục nhỏ hoặc cả dây chuyền; cơ khí giúp nông nghiệp, giao thông, y tế tăng năng suất.
• Hiệu quả không chỉ là làm nhanh: chi tiết phải đúng chức năng, tương thích với bộ phận khác và có thể bảo trì.
• Không đo kích thước từ hình minh họa vì hình có thể không đúng tỉ lệ; kích thước chuẩn là số ghi trên bản vẽ.
• Chuỗi đúng: Yêu cầu sử dụng → Thiết kế → Lập công nghệ → Gia công → Kiểm tra.

HS củng cố khái niệm Thiết kế, Gia công, Kiểm tra và nhận diện quan niệm sai về vẻ ngoài của chi tiết.

HS làm bài tập tương tác trên trang NeoEdu (neoedu.vn/learn/11/technology/ck-bai-1-khai-quat-ve-co-khi-che-tao) theo từng cá nhân, sau đó đối chiếu trong nhóm đôi. Các câu hỏi: (1) Mô tả nào giải thích chính xác «Thiết kế»? (2) Ghép từng khái niệm với vai trò riêng. (3) Chi tiết có vẻ ngoài đẹp thì chắc chắn lắp đúng và chịu lực an toàn: Đúng hay Sai? (4) Đối chiếu kết quả với yêu cầu đã quy định là {{1}} nào? (5) Sắp xếp quy trình xử lí hồ sơ học tập theo quan hệ trước–sau: Đọc yêu cầu giá đỡ → Xác định kích thước lắp ghép → Đề xuất phương pháp chế tạo → Đối chiếu hồ sơ kiểm tra. (6) Lô 120 giá đỡ, 114 chiếc đạt ngay kiểm tra đầu: tỉ lệ đạt ngay bao nhiêu phần trăm? (7) Chọn đúng hai kết luận có căn cứ trong ba ý: A. Ngoại hình không thay thế được kiểm tra kích thước, vật liệu và điều kiện chịu tải; B. Chi tiết có vẻ ngoài đẹp thì chắc chắn lắp đúng và chịu lực an toàn; C. Gia công là làm thay đổi hình dạng, kích thước hoặc chất lượng bề mặt theo yêu cầu.

Đáp án:

• Câu 1: B (Xác định giải pháp và yêu cầu kĩ thuật của sản phẩm).
• Câu 2: Thiết kế – Xác định giải pháp và yêu cầu kĩ thuật của sản phẩm; Gia công – Làm thay đổi hình dạng, kích thước hoặc chất lượng bề mặt theo yêu cầu; Kiểm tra – Đối chiếu kết quả với yêu cầu đã quy định.
• Câu 3: Sai. Ngoại hình không thay thế được kiểm tra kích thước, vật liệu và điều kiện chịu tải.
• Câu 4: Kiểm tra.
• Câu 5: Đọc yêu cầu giá đỡ → Xác định kích thước lắp ghép → Đề xuất phương pháp chế tạo → Đối chiếu hồ sơ kiểm tra.
• Câu 6: $\dfrac{114}{120}\times100=95\%$. Đây là tỉ lệ đạt lần đầu, không khẳng định sáu chiếc còn lại đều phải bỏ.
• Câu 7: A và C. Ý B sai vì suy luận vượt điều kiện kiểm tra.

HS vận dụng yêu cầu kĩ thuật để ra quyết định xử lí hồ sơ, nêu được căn cứ, bằng chứng và giới hạn an toàn; rèn tính trách nhiệm và trung thực.

Nhóm 4 HS làm Phiếu học tập số 2: Giá đỡ mẫu có khoảng cách tâm lỗ yêu cầu $60\pm0{,}2$ mm; phiếu đo ghi $60{,}35$ mm. HS quyết định xử lí hồ sơ, trình bày kết luận, bằng chứng và giới hạn an toàn. Đây là hồ sơ giả định; không yêu cầu thực hiện thao tác vật lí, không dùng máy hay thử tải.

Kết luận dự kiến:

• Chưa chấp nhận lắp ghép.
• Căn cứ: giới hạn trên là $60{,}2$ mm; $60{,}35$ mm lớn hơn $0{,}15$ mm, vượt giới hạn cho phép.
• Xử lí: chuyển bộ phận kĩ thuật xem khả năng sửa và đo lại; không tự nới lỗ.
• Giới hạn an toàn: không thử tải hay dùng máy khi chưa được người phụ trách cho phép; đạt kích thước không tự chứng minh chịu tải tốt vì còn phụ thuộc vật liệu, mối nối và điều kiện làm việc.