Giáo án Bài 21 · THUD. Thực hành cập nhật và truy xuất dữ liệu các bảng

Xác định vấn đề: nhận ra rủi ro khi UPDATE thiếu WHERE và vì sao phải kiểm tra phạm vi, khóa chính trước khi thay đổi dữ liệu.

GV nêu tình huống: thư viện trường có bảng Muon(MaMuon, MaDG, MaSach, SoNgay). Một bạn gõ lệnh UPDATE Muon SET SoNgay=8 mà không có WHERE.
HS trả lời ba câu hỏi:
(1) Chuyện gì xảy ra với các lượt 102 và 103?
(2) Làm thế nào để biết chính xác dòng cần sửa trước khi chạy lệnh?
(3) Nếu nhập lại lượt 101 bằng INSERT thì điều gì xảy ra?

HS nêu được: UPDATE thiếu WHERE sẽ sửa mọi dòng trong bảng; cần chạy SELECT với cùng điều kiện WHERE (ví dụ WHERE MaMuon=101) để xem đúng dòng; INSERT lại khóa chính 101 đã tồn tại sẽ vi phạm ràng buộc khóa chính và không hợp lệ.
Nhiệm vụ của bài: nhập dữ liệu mẫu, sửa SoNgay của lượt 101 từ 7 thành 8 rồi xem các lượt theo MaMuon.

Nêu được cú pháp INSERT, nhập được dữ liệu cho các bảng DocGia, Sach, Muon đúng thứ tự, đặt đúng dấu nháy đơn cho xâu.

Cặp đôi mở phần mềm, tạo CSDL mẫu riêng và gõ lần lượt 3 lệnh INSERT (bảng cha DocGia và Sach trước, bảng con Muon sau).
Nhiệm vụ 1: Giải thích vì sao nhập DocGia và Sach trước Muon.
Nhiệm vụ 2: Viết lại lệnh INSERT có liệt kê tên cột, ví dụ INSERT INTO DocGia(MaDG,Ten) VALUES (1,'An'),(2,'Binh'), rồi so sánh với cách không liệt kê tên cột.
Nhiệm vụ 3: Chỉ ra vì sao xâu 'An' phải đặt trong dấu nháy đơn còn số thì không.

Ba lệnh INSERT chạy thành công.
Bảng DocGia: (1,An), (2,Binh).
Bảng Sach: (11,Vuon cay), (12,Bau troi).
Bảng Muon: (101,1,11,7), (102,2,12,5), (103,1,12,3).
HS rút ra:

• Nhập bảng cha trước bảng con để dữ liệu tham chiếu đã tồn tại.
• Xâu ký tự đặt trong dấu nháy đơn; số không cần dấu nháy.
• INSERT có liệt kê tên cột giúp tránh nhầm thứ tự cột.

Vận dụng được SELECT để kiểm tra dòng, UPDATE với WHERE theo khóa và SELECT ORDER BY để đối chiếu kết quả sau cập nhật.

Cặp đôi thực hiện theo Phiếu học tập số 1, gồm ba bước:
Bước 1: SELECT * FROM Muon WHERE MaMuon=101; để xác nhận đúng một dòng.
Bước 2: UPDATE Muon SET SoNgay=8 WHERE MaMuon=101; để sửa SoNgay của lượt 101 từ 7 thành 8.
Bước 3: SELECT MaMuon,SoNgay FROM Muon ORDER BY MaMuon; để xem các lượt theo MaMuon.
Sau đó cặp đếm số lượt, tính tổng số ngày và trả lời câu hỏi: UPDATE có thêm lượt mới không?

Kết quả SELECT kiểm tra: đúng 1 dòng (101,1,11,7).
UPDATE: 1 dòng được sửa.
Kết quả sau sửa: (101,8), (102,5), (103,3).
Số lượt: 3. Tổng số ngày: $8+5+3=16$ ngày.
HS rút ra: UPDATE chỉ sửa giá trị trên dòng khớp WHERE, không thêm lượt; luôn kiểm tra bằng SELECT trước và sau khi sửa.

Giải thích được quy trình an toàn khi DELETE: kiểm tra WHERE, sao lưu theo quy định, xóa đúng dòng và đối chiếu lại.

Cặp đôi thực hiện trên CSDL đã sửa ở phần trước, xóa riêng lượt 103 theo bốn bước:
(1) SELECT * FROM Muon WHERE MaMuon=103; để xác nhận đúng dòng.
(2) Sao lưu CSDL mẫu theo quy định của GV.
(3) DELETE FROM Muon WHERE MaMuon=103;
(4) SELECT MaMuon,SoNgay FROM Muon ORDER BY MaMuon; để đối chiếu.
Nhiệm vụ: nêu hậu quả nếu chạy DELETE FROM Muon không có WHERE.

Sau khi xóa lượt 103: còn 2 dòng (101,8) và (102,5); tổng số ngày là $8+5=13$.
DELETE không có WHERE sẽ xóa toàn bộ dòng trong bảng Muon.
HS rút ra: trước khi xóa phải xác nhận đúng dòng bằng SELECT cùng WHERE, có sao lưu và kiểm tra kết quả sau khi xóa.

Vận dụng quy trình nhập, kiểm tra, cập nhật và đối chiếu để hoàn thành các bài 1, 2, 3 và 8 trên CSDL mẫu riêng.

Cặp đôi làm lại từ đầu trên CSDL mẫu riêng, không dùng UPDATE hoặc DELETE của bài khác. Hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm:
Bài 1: sửa riêng lượt 101 từ 7 thành 8 trước khi tính các kết quả sau cập nhật.
Bài 2: sau sửa, tổng số ngày là bao nhiêu?
Bài 3: số lượt sau sửa là bao nhiêu?
Bài 8: viết chuỗi lệnh (INSERT, SELECT kiểm tra, UPDATE đúng khóa, SELECT đối chiếu) và trình bày sản phẩm để GV kiểm tra.

Bài 1: sửa riêng MaMuon=101 từ 7 thành 8, các lượt khác giữ nguyên.
Bài 2: đáp án $8+5+3=16$ ngày.
Bài 3: đáp án 3 lượt (UPDATE không thêm lượt).
Bài 8 (thang chấm 1 điểm):

• Nhập cha trước con: $0{,}25$ điểm.
• SELECT kiểm tra và UPDATE đúng 101: $0{,}3$ điểm.
• Ba hàng sau sửa (101,8), (102,5), (103,3) và tổng 16: $0{,}3$ điểm.
• Không lặp INSERT trùng khóa và giữ dữ liệu thật an toàn: $0{,}15$ điểm.
  Chấp nhận phương án tương đương đúng, có lí giải và an toàn.

Nhận biết đúng vai trò của INSERT, UPDATE, SELECT, DELETE và điều kiện áp dụng; giải thích được vì sao không nên dùng lệnh thay đổi dữ liệu khi chỉ cần xem.

Cả lớp làm nhanh các câu sau, có thể dùng bài tập tương tác trên NeoEdu:
Câu 4: Trước sửa nên kiểm tra dòng bằng gì? A. SELECT cùng điều kiện WHERE; B. DELETE toàn bảng; C. DROP; D. Đổi tên dữ liệu.
Câu 5: UPDATE thiếu WHERE có thể sửa mọi dòng. Đúng hay sai?
Câu 6: INSERT lại cùng khóa chính đã có luôn hợp lệ. Đúng hay sai?
Câu 7: Ghép INSERT, UPDATE, SELECT với Thêm, Sửa, Xem/truy vấn.
Câu 9: Muốn xóa riêng lượt 103, cần kiểm tra gì và tổng sau sửa là bao nhiêu?

Câu 4: A (xác định phạm vi trước khi sửa).
Câu 5: Đúng (không có điều kiện giới hạn nên mọi dòng bị ảnh hưởng).
Câu 6: Sai (vi phạm ràng buộc khóa chính).
Câu 7: INSERT là Thêm; UPDATE là Sửa; SELECT là Xem/truy vấn (không dùng lệnh thay đổi dữ liệu khi chỉ cần xem).
Câu 9: chạy SELECT WHERE MaMuon=103 để xác nhận, sao lưu và kiểm tra đúng quyền, rồi DELETE FROM Muon WHERE MaMuon=103; kết quả còn 2 dòng, tổng 13 ngày.

Vận dụng quy trình an toàn (SELECT kiểm tra, UPDATE hoặc DELETE có WHERE theo khóa, SELECT đối chiếu) cho một tình huống thực tế trong nhà trường.

Nhóm 4 HS xét bảng DiemSo(MaHS, MonHoc, Diem) với dữ liệu giả định do nhóm tự tạo. Nhóm viết quy trình 5 bước để sửa một điểm bị nhập sai: nhập dữ liệu mẫu, SELECT kiểm tra đúng dòng, UPDATE có WHERE theo khóa, SELECT đối chiếu, nêu rủi ro nếu thiếu WHERE.
Bài về nhà: hoàn thiện quy trình trên CSDL riêng và làm thêm bài tập tương tác trên NeoEdu.

Quy trình 5 bước của nhóm, ví dụ: (1) INSERT dữ liệu mẫu bảng cha nếu có, rồi bảng DiemSo; (2) SELECT * FROM DiemSo WHERE MaHS=... AND MonHoc='...'; (3) UPDATE DiemSo SET Diem=... WHERE MaHS=... AND MonHoc='...'; (4) SELECT đối chiếu điểm sau sửa; (5) Nêu rủi ro: thiếu WHERE sẽ làm sai điểm của mọi học sinh trong bảng.
HS rút ra: sửa dữ liệu phải có căn cứ, đúng khóa và đúng phạm vi.