Giáo án Bài 18 · KHMT. Thực hành dữ liệu mảng một chiều và hai chiều

Kích hoạt kiến thức về mảng hai chiều và xác định nhiệm vụ của tiết học: tính tổng từng hàng rồi lấy tổng lớn nhất.

GV đưa bảng a=[[3,2],[5,1],[4,4]] lên màn hình và hỏi: Bảng có bao nhiêu hàng, mỗi hàng có bao nhiêu ô? Ô a[1][0] có giá trị bằng bao nhiêu? Nếu tính tổng từng hàng thì được những số nào? Số nào lớn nhất? HS làm việc cá nhân trong 3 phút, ghi dự đoán ra giấy nháp, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.

• Bảng có 3 hàng, mỗi hàng 2 ô; a[1][0] = 5.
• Tổng các hàng dự kiến: 5, 6, 8.
• Tổng lớn nhất dự kiến là 8.
• Nhiệm vụ tiết học: tính tổng riêng từng hàng, giữ danh sách các tổng và lấy giá trị lớn nhất, đồng thời xử lí trường hợp bảng rỗng.

Giải thích được cách khởi tạo tổng riêng cho từng hàng và cách lưu các tổng vào danh sách; hiểu vì sao không dùng cùng một biến tổng cho mọi hàng.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1 (phần A). Đầu tiên HS đọc đoạn mã sau và dự đoán kết quả:
a=[[3,2],[5,1],[4,4]]
tong=[]
for row in a:
s=0
for x in row:
s+=x
tong.append(s)
print(max(tong))
Sau đó HS trả lời các câu hỏi: (1) Vì sao s=0 nằm trong vòng lặp for row? (2) Nếu đặt s=0 trước vòng lặp for row thì tổng của hàng sau sẽ thay đổi như thế nào? (3) Danh sách tong sau vòng lặp có giá trị nào? Cuối cùng HS chạy chương trình trên máy để kiểm tra.

• Câu 1: s=0 được đặt trong vòng lặp for row để mỗi hàng bắt đầu cộng từ 0, tổng riêng của hàng này không bị cộng dồn sang hàng khác.
• Câu 2: Nếu đặt s=0 ngoài vòng lặp, s sẽ tích lũy: hàng 2 có tổng là 2+3+5+1 = 11 thay vì 6, nên kết quả sai.
• Câu 3: tong = [5, 6, 8].
• Kết luận HS ghi vào vở: Với mỗi hàng cần một biến tổng khởi tạo riêng (s=0), giá trị từng tổng được lưu vào danh sách tong bằng tong.append(s); max(tong) cho tổng lớn nhất là 8.

Giải thích được vì sao cần kiểm tra bảng rỗng trước khi gọi max() và biết cách báo kết quả hợp lí thay vì trả về một giá trị giả.

GV đặt câu hỏi: Nếu a=[] thì chương trình có gì xảy ra? Vì sao không dùng 0 làm giá trị mặc định cho max? HS làm phần B của Phiếu học tập số 1: Sắp xếp các bước theo phương pháp giải của nhiệm vụ này (Tạo bảng → Tính tổng riêng từng hàng → Giữ danh sách tổng → Lấy lớn nhất nếu có hàng). Sau đó HS thử chạy với a=[] và viết điều kiện kiểm tra.

• Khi a=[], tong là danh sách rỗng và max(tong) gây lỗi vì không có giá trị hợp lệ.
• Không dùng 0 làm max mặc định vì bảng có thể chứa số âm, khi đó 0 là giá trị giả.
• Thứ tự các bước đúng: Tạo bảng → Tính tổng riêng từng hàng → Giữ danh sách tổng → Lấy lớn nhất nếu có hàng.
• Điều kiện kiểm tra: if len(a)==0: báo "Khong co hang"; ngược lại tính tổng và lấy max(tong).

Vận dụng được cách tính tổng hàng và chọn đúng thứ tự, vị trí khởi tạo biến khi đọc chương trình ngắn.

HS làm các bài 1 đến 7 bằng kĩ thuật trắc nghiệm nhanh qua bài tương tác trên NeoEdu hoặc trên phiếu. Bài tập gồm:
(1) Bảng mẫu a=[[3,2],[5,1],[4,4]]: tính tổng từng hàng rồi lấy lớn nhất; ca rỗng cần nhánh không có hàng.
(2) print(sum(a[0])) in ra số nào?
(3) print(sum(a[1])) in ra số nào?
(4) print(sum(a[2])) in ra số nào?
(5) Muốn tổng từng hàng, s=0 đặt đâu? A. Trong mỗi lượt hàng, trước duyệt ô; B. Chỉ sau khi in; C. Sau mỗi phép cộng; D. Không khởi tạo.
(6) Tìm max danh sách tổng cần xử lí trường hợp không có hàng: Đúng hay Sai?
(7) Sắp xếp các bước theo phương pháp giải của nhiệm vụ này.

Đáp án:

• Bài 1: Tổng các hàng là 5, 6, 8; lấy lớn nhất là 8; ca rỗng cần nhánh không có hàng.
• Bài 2: 5 (3+2=5).
• Bài 3: 6 (5+1=6).
• Bài 4: 8 (4+4=8).
• Bài 5: Đáp án A (mỗi hàng cần tổng riêng).
• Bài 6: Đúng (max([]) không có giá trị hợp lệ).
• Bài 7: Tạo bảng → Tính tổng riêng từng hàng → Giữ danh sách tổng → Lấy lớn nhất nếu có hàng.

Viết được chương trình Python tính tổng từng hàng, lấy tổng lớn nhất, xử lí bảng rỗng và kiểm thử với dữ liệu mẫu.

HS viết chương trình cho bài 8: tính tổng từng hàng của bảng mẫu a=[[3,2],[5,1],[4,4]] rồi in tổng hàng lớn nhất; chạy kiểm tra với dữ liệu mẫu và với a=[]. Sau đó trả lời bài 9: Nếu đề cho bảng rỗng, báo thế nào thay vì trả một max giả? Đoạn mã tham khảo cho bài 8:
a=[[3,2],[5,1],[4,4]]
tong=[]
for row in a:
s=0
for x in row:
s+=x
tong.append(s)
print(max(tong))
GV nhấn mạnh: chấp nhận cách viết khác miễn là đúng logic và xử lí được bảng rỗng.

• Bài 8: Chương trình in 8 với dữ liệu mẫu; tổng các hàng là 5, 6, 8. Khi a=[] chương trình phải báo "Khong co hang", không in 0 làm max giả.
  Thang chấm tham khảo: bảng mẫu và khởi tạo tổng từng hàng 0,25 điểm; tính đúng tổng 5, 6, 8 là 0,3 điểm; max là 8 là 0,25 điểm; xét rỗng, không trả max giả 0,2 điểm.
• Bài 9: Kiểm tra if len(a)==0 trước khi tính max (0,4 điểm); báo không có hàng (0,3 điểm); không trả 0 giả khi bảng có số âm (0,3 điểm). Ví dụ: Không dùng 0 làm max mặc định vì bảng có thể chứa số âm.

Vận dụng cách tính tổng từng hàng và lấy giá trị lớn nhất vào một tình huống thực tế, đồng thời kiểm tra điều kiện áp dụng của chương trình.

Thực tế: Mỗi tổ trong lớp có bảng điểm ba bài kiểm tra của các bạn trong tổ (mỗi hàng là một bạn, mỗi cột là một bài kiểm tra). GV yêu cầu HS viết chương trình với bảng điểm mẫu diem=[[7,8,9],[6,5,7],[10,9,8]] để tính tổng điểm ba bài của từng bạn và in tổng điểm cao nhất. HS cũng cần viết thông báo khi danh sách điểm rỗng. Nhiệm vụ về nhà: thay bảng mẫu bằng điểm thật của tổ mình (điểm không âm), chạy chương trình, ghi lại kết quả và nêu một điều kiện áp dụng của chương trình.

• Tổng điểm từng bạn: 24, 18, 27; tổng điểm cao nhất là 27.
• Chương trình có kiểm tra if len(diem)==0 và báo "Khong co du lieu" khi bảng rỗng.
• Sản phẩm về nhà: một đoạn mã đã sửa theo điểm thật của tổ, kết quả chạy và một câu nêu điều kiện áp dụng (ví dụ: dữ liệu mỗi hàng phải có đủ ba điểm; điểm là số không âm theo quy định của tổ).