Giáo án Bài 16. Công việc quản trị cơ sở dữ liệu

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về tình huống thực tế: khi thiếu thông tin thì quản trị viên nên làm gì, và vì sao không được tự điền dữ liệu.

GV chiếu tình huống: bảng Muon của thư viện trường có 3 lượt mượn sách, không có cột NgayMuon, và chưa ai nhập ngày trả. Cần biết sách nào đã trả nhưng dữ liệu hiện có không đủ.
Câu hỏi GV đặt ra:

1. Nếu em là người quản trị cơ sở dữ liệu, bước đầu tiên em làm gì?
2. Em có được tự điền ngày trả cho các dòng cũ không? Vì sao?

Dự kiến HS trả lời: Trước hết phải xác định dữ liệu nào còn thiếu và báo người phụ trách; không tự điền ngày vì ngày đó không có căn cứ, dễ làm sai lệch lịch sử mượn trả. Kết luận chốt: khi chưa có thông tin, cột mới để NULL; NULL không có nghĩa là đã chứng minh sách chưa trả.

Nêu được các công việc chính của quản trị cơ sở dữ liệu và phạm vi trách nhiệm của từng công việc.

HS đọc mục Hiểu cách hoạt động trong sách hoặc trên trang NeoEdu, sau đó làm việc cá nhân rồi cặp đôi để hoàn thành Phiếu học tập số 1 (nội dung ở phần worksheets).
Nhiệm vụ: điền đủ nội dung cho 4 công việc chính và nêu một lưu ý về chẩn đoán lỗi.

Kết quả mong đợi trên Phiếu học tập số 1:

• Cấu trúc: thiết kế và thay đổi cấu trúc bảng có kiểm soát, ghi chép và thử trước.
• Hiệu năng: theo dõi và cải thiện tốc độ truy vấn, hoạt động của hệ thống.
• Quyền: phân quyền, xác định ai được thao tác gì.
• Sao lưu và phục hồi: có bản sao để khôi phục khi cần.
  Lưu ý: không phải mọi lỗi giao diện đều do cơ sở dữ liệu; chẩn đoán cần có bằng chứng và trong phạm vi được phép.

Giải thích được vì sao cần sao lưu, thử trên bản riêng, kiểm tra và bàn giao khi thay đổi cấu trúc cơ sở dữ liệu; nêu được vai trò của từng bước trong phiếu thay đổi.

Nhóm 4 HS nghiên cứu phần Làm và tự kiểm tra (kế hoạch mẫu) theo kỹ thuật mảnh ghép: mỗi HS nhận một trong sáu mục của phiếu thay đổi, đọc kỹ và nắm nội dung rồi về nhóm gốc giảng lại.
Sáu mục: (1) Mục tiêu; (2) Hiện trạng; (3) Sao lưu; (4) Thử trên bản riêng; (5) Kiểm tra PK/FK, JOIN và quyền; (6) Bàn giao hoặc khôi phục.
Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao phải sao lưu trước khi thay đổi? Vì sao không áp ràng buộc NgayTra >= NgayMuon khi chưa có cột NgayMuon?

Sơ đồ sáu bước của nhóm, trong đó có:

• Mục tiêu: thêm cột NgayTra kiểu DATE, cho phép NULL khi chưa có thông tin, bằng lệnh ALTER TABLE Muon ADD COLUMN NgayTra DATE NULL.
• Hiện trạng: bảng có 3 lượt mượn, không có NgayMuon nên không thể áp ràng buộc NgayTra >= NgayMuon nếu chưa có dữ liệu và thiết kế bổ sung được phê duyệt; không bịa ngày.
• Sao lưu: sao lưu cả cấu trúc và dữ liệu trước khi đổi; kiểm tra đích phục hồi không trỏ vào hệ thật.
• Thử: trên bản thử, mong đợi giữ 3 lượt, tổng SoNgay bằng 15, COUNT(NgayTra) bằng 0 khi chưa nhập ngày.
• Kiểm tra: khóa chính, khóa ngoại vẫn đúng; truy vấn JOIN vẫn cho 3 hàng; quyền người dùng không đổi.
• Bàn giao: mô tả trường và ý nghĩa NULL, hướng dẫn chỉ nhập ngày có căn cứ; nếu không đạt thì khôi phục bản trước vào môi trường riêng và báo quản trị, không tự áp lên hệ đang dùng.
  Kết quả trong phiếu là kết quả mong đợi của kế hoạch, chưa phải kết quả đã chạy trên cơ sở dữ liệu thật.

Củng cố kiến thức về nhiệm vụ quản trị cơ sở dữ liệu, nguyên tắc an toàn và tách biệt nhiệm vụ qua các câu hỏi trắc nghiệm và đúng sai.

Trò chơi giơ thẻ, làm theo nhóm cặp đôi. GV đọc hoặc chiếu lần lượt các câu hỏi:

1. Quản trị CSDL chịu trách nhiệm nào? A. Quyền, sao lưu, vận hành dữ liệu; B. Chỉ tô bảng; C. Chỉ gõ bài văn; D. Chỉ đăng ảnh.
2. Thay đổi cấu trúc nên thử trên bản riêng trước hệ thật. Đúng hay Sai?
3. Thiếu ngày mượn nhưng cần kiểm tra ngày trả nên làm gì? A. Xác định dữ liệu cần bổ sung có căn cứ; B. Tự đặt ngày thật; C. Bỏ mọi điều kiện; D. Xóa giao dịch.
4. Mọi lỗi ứng dụng đều do cơ sở dữ liệu. Đúng hay Sai?
5. Ghép công việc: Phân quyền, Sao lưu, Giám sát với mô tả tương ứng.
6. Năng lực quan trọng ngoài kĩ thuật là gì? A. Cẩn trọng và giao tiếp; B. Chỉ nhớ mật khẩu người khác; C. Không ghi chép; D. Thử phá hệ thật.

Đáp án:

1. A (bao gồm nhiều nhiệm vụ hệ thống).
2. Đúng (giảm rủi ro và có thể quay lại).
3. A (không bịa dữ liệu lịch sử).
4. Sai (có thể do giao diện, mạng, quyền hoặc logic ứng dụng).
5. Phân quyền – Ai được thao tác gì; Sao lưu – Bản để phục hồi; Giám sát – Theo dõi tình trạng theo quyền.
6. A (sai thay đổi có hậu quả lớn).

Vận dụng quy trình thay đổi an toàn để lập phiếu thay đổi cho dữ liệu thư viện mẫu; đặt được câu hỏi nghề nghiệp phù hợp để tìm hiểu nghề quản trị cơ sở dữ liệu.

Nhóm lập Phiếu thay đổi (Phiếu học tập số 2) thêm trường NgayTra cho bảng Muon, gồm đủ sáu mục. Sau đó mỗi HS viết ba câu hỏi nghề nghiệp nên hỏi quản trị viên, không xin dữ liệu hay mật khẩu.
Nếu chưa xong trong lớp, HS hoàn thiện ở nhà và nộp bản ảnh hoặc bản in cho GV.

Phiếu thay đổi của nhóm, tối thiểu có: mục tiêu thêm NgayTra kiểu DATE, cho phép NULL; ghi nhận hiện trạng 3 lượt, không có NgayMuon; có bước sao lưu, thử trên bản riêng, kiểm tra PK/FK và JOIN; có bước bàn giao và phương án khôi phục nếu không đạt.
Thang chấm tham khảo (tổng 1 điểm): yêu cầu NgayTra cho phép NULL 0,25; phát hiện thiếu NgayMuon và không bịa ngày 0,25; sao lưu, thử, ràng buộc 0,25; bàn giao và quay lại 0,25. Chấp nhận phương án tương đương nếu đúng, có lí giải và an toàn.
Ba câu hỏi nghề nghiệp gợi ý: Một ngày thường xử lí việc gì? Kiểm tra sao lưu và phục hồi ra sao? Cần học kĩ năng nào để bắt đầu? Không xin quyền hoặc dữ liệu thật.