Giáo án Bài 8. Dinh dưỡng và tiêu hóa ở động vật

Xác định vấn đề học tập: thức ăn được biến đổi thế nào để cơ thể sử dụng; nêu được bốn quá trình của dinh dưỡng.

GV đưa tình huống: 'Một bữa cơm gồm cơm, thịt, rau. Sau khi nuốt, các chất này đi đâu? Vì sao cơ thể không hấp thu được ngay tinh bột hay protein ở dạng nguyên vẹn?'. HS ghi dự đoán cá nhân trong 2 phút, sau đó trao đổi cặp đôi 2 phút và ghi lại các ý chính vào vở.

Dự đoán ban đầu của HS, trong đó nêu được: tinh bột, protein, lipid là polymer lớn, phải được phân cắt thành đơn vị nhỏ mới đi qua thành ruột; sơ đồ dinh dưỡng gồm 4 bước: lấy thức ăn → tiêu hóa → hấp thu → sử dụng chất dinh dưỡng.

Phân biệt được tiêu hóa nội bào và tiêu hóa ngoại bào; giải thích ưu thế của ống tiêu hóa có vùng chuyên hóa trong việc đi một chiều và xử lí liên tiếp thức ăn.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1. Cặp 1–2 nghiên cứu mục tiêu hóa nội bào và ngoại bào trong SGK và sơ đồ; cặp 3–4 nghiên cứu vai trò của ống tiêu hóa có vùng chuyên hóa. Sau đó nhóm thống nhất đáp án. Câu hỏi trọng tâm: (1) Tiêu hóa nội bào diễn ra ở đâu? (2) Tiêu hóa ngoại bào diễn ra ở đâu? (3) Vùng chuyên hóa của ống tiêu hóa giúp quá trình tiêu hóa có đặc điểm gì? (4) Nước và nhiều ion có cần tiêu hóa trước khi hấp thu không?

Bảng so sánh: tiêu hóa nội bào diễn ra trong không bào tiêu hóa của tế bào; tiêu hóa ngoại bào diễn ra trong túi hoặc ống tiêu hóa, bên ngoài tế bào.
Ưu thế của ống tiêu hóa: có các vùng chuyên hóa giúp thức ăn đi một chiều, được xử lí liên tiếp, hiệu quả hơn so với túi tiêu hóa.
Enzyme phân cắt polymer thành đơn vị hấp thu; sản phẩm tiêu hóa được hấp thu vào cơ thể.
Nước và nhiều ion không cần tiêu hóa trước khi hấp thu.

Mô tả được vai trò của miệng, dạ dày, ruột non trong tiêu hóa ở người; giải thích cấu trúc ruột non giúp tăng diện tích hấp thu; phân biệt vai trò của mật với enzyme.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: các nhóm chuyên gia (Miệng, Dạ dày, Ruột non) đọc đoạn thông tin tương ứng trong SGK và thống nhất vai trò của cơ quan mình phụ trách. Vòng 2: mỗi nhóm mới gồm 3 chuyên gia (mỗi người từ một nhóm) trình bày và ghép bộ thẻ 'cơ quan – vai trò'. Sau đó HS trả lời Phiếu học tập số 2: (1) Vì sao ruột non có diện tích hấp thu lớn? (2) Mật có phải là enzyme thủy phân không? Vì sao?

Ghép đúng: Miệng – nghiền và trộn thức ăn, khởi đầu tiêu hóa tinh bột; Dạ dày – có acid và pepsin, tiêu hóa protein; Ruột non – nhận dịch tụy và mật, tiêu hóa tiếp và hấp thu.
Ruột non có diện tích hấp thu lớn nhờ nếp gấp, lông ruột và vi nhung mao làm tăng bề mặt tiếp xúc.
Mật nhũ tương hóa lipid (chia nhỏ giọt dầu) nhưng không phải enzyme thủy phân.
Kết luận: tiêu hóa ở người là quá trình phối hợp của nhiều cơ quan, không phải một cơ quan làm mọi việc.

Vận dụng kiến thức để chọn đáp án, xác định đúng sai, ghép cơ quan với vai trò và tính khối lượng chất dinh dưỡng hấp thu.

HS làm cá nhân 6 câu sau, sau đó đối chiếu trong cặp đôi. Có thể dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh.
Câu 1: Nơi hấp thu phần lớn sản phẩm tiêu hóa ở người? A. Khoang miệng; B. Ruột non; C. Thực quản.
Câu 2: Mật góp phần gì? A. Thủy phân protein như pepsin; B. Tạo mọi amino acid; C. Nhũ tương hóa lipid.
Câu 3: Chất nào có thể hấp thu không cần thủy phân polymer? A. Nước; B. Tinh bột nguyên vẹn; C. Protein nguyên vẹn trong mô hình thông thường.
Câu 4: Mọi thú ăn cỏ tự tổng hợp enzyme phân giải cellulose. Đúng hay sai?
Câu 5: Ghép cơ quan với vai trò: Miệng, Dạ dày, Ruột non với các vai trò tương ứng.
Câu 6: Mô hình thức ăn có 80 g carbohydrate, hấp thu 90%. Khối lượng hấp thu là bao nhiêu g?

Câu 1: B (nếp gấp, lông ruột và vi nhung mao tăng bề mặt).
Câu 2: C (mật hỗ trợ chia nhỏ giọt lipid, không phải enzyme).
Câu 3: A (nước là phân tử nhỏ, không cần tiêu hóa).
Câu 4: Sai (nhiều loài phụ thuộc vi sinh vật cộng sinh, không phải mọi thú ăn cỏ tự tổng hợp enzyme).
Câu 5: Miệng – nghiền và trộn thức ăn; Dạ dày – môi trường acid và tiêu hóa protein; Ruột non – tiêu hóa tiếp và hấp thu.
Câu 6: 80 × 0,9 = 72 g.

Giải thích được vì sao tổn thương lông ruột có thể làm giảm hấp thu; kiểm tra được điều kiện của một phát biểu khoa học và nêu giới hạn của kết luận.

Nhiệm vụ 1: Giải thích vì sao lông ruột bị tổn thương có thể làm giảm hấp thu. Không chẩn đoán bệnh cụ thể.
Nhiệm vụ 2: Phát biểu 'Mọi thú ăn cỏ tự tổng hợp cellulase' có đúng không? Nêu điều kiện cần kiểm tra và giới hạn của kết luận.
Hình thức: làm việc nhóm 4 HS, trình bày bằng 5–7 dòng cho mỗi nhiệm vụ. Có thể giao hoàn thiện về nhà.

Nhiệm vụ 1 (thang điểm 1): Lông ruột và vi nhung mao tạo diện tích tiếp xúc lớn (0,5); mất cấu trúc làm giảm bề mặt và có thể ảnh hưởng đến vận chuyển các chất (0,3); nguyên nhân và xử lí ở từng cá nhân cần đánh giá chuyên môn (0,2).
Nhiệm vụ 2: Phát biểu không đúng với mọi loài; cần kiểm tra loài đó có tự tổng hợp enzyme hay có vi sinh vật cộng sinh phân giải cellulose; kết luận chỉ đúng với nhóm loài đã có bằng chứng.