Giáo án Bài 12. Miễn dịch ở người và động vật

Huy động kiến thức nền về hàng rào bảo vệ của cơ thể và xác định vấn đề cần tìm hiểu: vì sao cơ thể có cả đáp ứng nhanh và đáp ứng có trí nhớ.

GV nêu câu hỏi gợi mở: (1) Vì sao da nguyên vẹn hạn chế được nhiều vi sinh vật xâm nhập? (2) Vì sao người từng mắc một số bệnh truyền nhiễm thường ít bị mắc lại với cùng tác nhân? GV ghi nhanh ý kiến HS lên bảng và thông báo nhiệm vụ của bài: tìm hiểu miễn dịch bẩm sinh, miễn dịch thích ứng và giới hạn của các kết luận về miễn dịch.

HS nêu được: da và niêm mạc là hàng rào đầu tiên ngăn tác nhân xâm nhập; sau khi tiếp xúc với tác nhân, cơ thể có thể hình thành trí nhớ miễn dịch nên đáp ứng lần sau nhanh hơn. Từ đó HS xác định được hai nhóm nội dung chính: miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng.

Nêu được đặc điểm chung của miễn dịch bẩm sinh và các thành phần chính: hàng rào da và niêm mạc, thực bào, các đáp ứng khác.

Lớp chia 4 nhóm chuyên gia (mảnh ghép). Mỗi nhóm đọc một nội dung và trả lời câu hỏi: Nhóm 1: Hàng rào da và niêm mạc ngăn tác nhân như thế nào? Nhóm 2: Thực bào là gì và xảy ra ở đâu? Nhóm 3: Các đáp ứng khác của miễn dịch bẩm sinh là gì? Nhóm 4: Điểm chung của miễn dịch bẩm sinh là gì (tốc độ, tính đặc hiệu, sự có mặt từ trước khi tiếp xúc kháng nguyên)? Sau đó HS ghép lại thành nhóm mới, mỗi thành viên trình bày nội dung mình đã học cho các bạn khác nhóm.

Sơ đồ tóm tắt miễn dịch bẩm sinh gồm: (1) Hàng rào da và niêm mạc là lớp bảo vệ đầu tiên, ngăn tác nhân xâm nhập. (2) Thực bào: tế bào thực bào nuốt và tiêu hủy tác nhân xâm nhập. (3) Các đáp ứng khác do GV và HS bổ sung từ nội dung bài học. (4) Đặc điểm chung: phản ứng nhanh, có sẵn ngay từ đầu và không mang tính đặc hiệu cao với từng kháng nguyên.

Giải thích được tính đặc hiệu và trí nhớ của miễn dịch thích ứng; nêu được vai trò của tế bào B, tế bào T và kháng thể; nhận biết kháng thể không đồng nghĩa mọi kháng nguyên là tác nhân gây bệnh.

HS làm việc nhóm cặp đôi với Phiếu học tập số 1, đọc nội dung bài và trả lời các câu hỏi: (1) Đặc hiệu nghĩa là gì? Trí nhớ miễn dịch giúp ích gì cho lần tiếp xúc sau? (2) Tế bào B biệt hóa thành loại tế bào nào và tạo ra sản phẩm gì? (3) Tế bào T có những vai trò nào? (4) Vì sao không phải mọi kháng nguyên đều là tác nhân gây bệnh? GV yêu cầu HS vẽ sơ đồ đơn giản về đường đi của đáp ứng thích ứng.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, gồm: (1) Đặc hiệu là chỉ đáp ứng với một kháng nguyên nhất định; trí nhớ giúp đáp ứng lần sau nhanh và mạnh hơn với cùng kháng nguyên. (2) Tế bào B biệt hóa thành tế bào tiết kháng thể (tương bào), tạo kháng thể. (3) Tế bào T tham gia điều hòa hoặc tiêu diệt tế bào đích. (4) Kháng nguyên là cấu trúc được nhận diện, có thể là chất không gây bệnh, nên kháng thể không đồng nghĩa với việc có tác nhân gây bệnh.

Phân biệt được miễn dịch chủ động với thụ động và dị ứng với tự miễn; nêu được giới hạn của kết luận khi so sánh các hiện tượng này.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 2 là bảng so sánh: (1) Vaccine và kháng thể nhận sẵn về cơ chế, tác dụng, thời gian. (2) Dị ứng và tự miễn về đối tượng phản ứng, cơ chế và ví dụ khái niệm (không đưa ví dụ chẩn đoán). Nhóm trả lời câu hỏi: Vì sao không thể nói miễn dịch thích ứng đơn giản là cơ thể 'khỏe' hoặc 'yếu'?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh, gồm: Vaccine tạo miễn dịch chủ động, huấn luyện đáp ứng và có trí nhớ; kháng thể nhận sẵn là miễn dịch thụ động, tác dụng và thời gian khác, chưa nhất thiết tạo trí nhớ. Dị ứng là phản ứng quá mức với kháng nguyên thường vô hại; tự miễn là phản ứng với thành phần của cơ thể. Cả hai không đồng nghĩa với miễn dịch yếu đơn giản, cần chuyên môn khi có nghi ngờ.

Vận dụng kiến thức về miễn dịch bẩm sinh, thích ứng, vaccine, dị ứng và tự miễn để trả lời các câu hỏi cơ bản.

HS làm bài tập 1 đến 5 trong phần luyện tập của bài:

1. Đặc tính nổi bật của miễn dịch thích ứng? A. Luôn phản ứng giống hệt mọi lần; B. Đặc hiệu và trí nhớ; C. Không nhận biết kháng nguyên.
2. Nguồn chính của kháng thể được tiết trong đáp ứng thích ứng? A. Hồng cầu; B. Tiểu cầu; C. Tương bào từ tế bào B.
3. Nhận sẵn kháng thể là miễn dịch gì? A. Thụ động; B. Chủ động do vaccine; C. Tự miễn bắt buộc.
4. Mọi kháng nguyên đều là vi sinh vật gây bệnh. Đúng hay sai?
5. Ghép hiện tượng với khái niệm: Da nguyên vẹn; Vaccine tạo trí nhớ; Phản ứng với thành phần cơ thể.
   HS làm cá nhân 4 phút, sau đó đổi chéo phiếu chấm chéo.

Đáp án:

1. B, vì đặc hiệu và trí nhớ là đặc tính nổi bật; tế bào nhớ giúp đáp ứng lần sau nhanh và mạnh hơn với cùng kháng nguyên.
2. C, vì tế bào B biệt hóa thành tương bào tiết kháng thể.
3. A, vì cơ thể nhận sản phẩm đáp ứng, chưa nhất thiết tạo trí nhớ.
4. Sai, vì kháng nguyên là cấu trúc được nhận diện, có thể là chất không gây bệnh.
5. Da nguyên vẹn – Hàng rào bẩm sinh; Vaccine tạo trí nhớ – Miễn dịch chủ động; Phản ứng với thành phần cơ thể – Tự miễn.

Vận dụng kiến thức để tính toán tỉ lệ và giải thích được điều kiện, giới hạn của kết luận về đáp ứng thứ cấp và phân biệt dị ứng với tự miễn.

HS làm bài tập 6 đến 8:
6. Trong một nhóm 1000 người có 20 ca mắc cùng thời gian. Tỉ lệ mắc là bao nhiêu %?
7. Vì sao đáp ứng thứ cấp thường mạnh hơn với cùng kháng nguyên nhưng không chứng minh bảo vệ tuyệt đối?
8. So sánh dị ứng và tự miễn mà không đưa ví dụ chẩn đoán cho người đọc.
HS làm theo nhóm cặp đôi, sau đó một nhóm trình bày đáp án trước lớp.

Đáp án:
6. Tỉ lệ mắc là $\dfrac{20}{1000}\times 100\% = 2\%$.
7. Gợi ý thang điểm: trí nhớ 0,5 điểm; các giới hạn 0,5 điểm. Đáp án: tế bào nhớ được hoạt hóa nhanh, sinh nhiều tế bào hiệu ứng nên đáp ứng thứ cấp thường mạnh hơn. Tuy nhiên, tác nhân biến đổi, thời gian, đặc điểm cơ thể và mức phơi nhiễm vẫn ảnh hưởng, nên không bảo đảm không nhiễm.
8. Gợi ý thang điểm: hai khái niệm 0,7 điểm; phân biệt và giới hạn 0,3 điểm. Đáp án: dị ứng là đáp ứng quá mức với kháng nguyên thường không nguy hiểm; tự miễn hướng vào cấu trúc của bản thân do rối loạn dung nạp. Cả hai không đồng nghĩa với miễn dịch yếu đơn giản và cần chuyên môn khi có nghi ngờ.

Vận dụng kiến thức miễn dịch để phân tích một thông tin trên mạng xã hội, kiểm tra bằng chứng, nêu điều kiện và giới hạn kết luận, và đề xuất cách tiếp cận thông tin đúng.

GV nêu tình huống: Một bài viết trên mạng khẳng định: 'Chỉ cần uống một loại thực phẩm chức năng là cơ thể sẽ không bao giờ mắc bệnh truyền nhiễm và không cần tiêm vaccine.' Nhóm 4 HS thảo luận ba câu hỏi: (1) Thông tin này có phù hợp với cơ chế miễn dịch đã học không? (2) Cần bằng chứng gì để kiểm tra kết luận? (3) Có điều kiện hoặc giới hạn nào mà kết luận chưa tính đến? Sau đó nhóm làm poster 'Đọc thông tin miễn dịch đúng cách' gồm 3 tiêu chí kiểm tra và một lưu ý về tiêm chủng theo hướng dẫn cơ quan y tế. Poster có thể hoàn thiện ở nhà.

Poster gồm: (1) Kết luận trên không phù hợp với cơ chế đã học vì miễn dịch thích ứng phụ thuộc vào tế bào B, T và trí nhớ, không phải một sản phẩm đơn lẻ; thông tin không chứng minh được bảo vệ tuyệt đối. (2) Bằng chứng cần có: nghiên cứu được công bố, số liệu có nhóm đối chứng, nguồn từ cơ quan y tế hoặc chuyên gia. (3) Giới hạn: tác nhân biến đổi, thời gian, đặc điểm cơ thể và mức phơi nhiễm. Lưu ý: tiêm chủng và phòng bệnh cần theo hướng dẫn của cơ quan y tế; bài học không đưa ra chẩn đoán hay thuốc cho cá nhân.