Giáo án Bài 1. Thông tin và xử lí thông tin

Huy động vốn hiểu biết ban đầu và xác định vấn đề: cùng một dữ liệu có thể trở thành thông tin khác nhau tùy ngữ cảnh.

GV đưa lên bảng ba thẻ tình huống: “Con số 8 ghi trên phiếu”, “Tin nhắn: Mai nghỉ học”, “Điểm kiểm tra Toán của em là 8”. HS suy nghĩ cá nhân và trả lời câu hỏi: Trong ba tình huống, đâu là dữ liệu và đâu là thông tin? Vì sao cùng con số 8 mà ý nghĩa lại khác nhau?

Dự kiến HS nhận ra: con số 8 trên phiếu chưa có ý nghĩa nên là dữ liệu; “Điểm kiểm tra Toán của em là 8” là thông tin vì đã có ngữ cảnh môn học và người nhận. Từ đó HS nêu được ý ban đầu: dữ liệu là biểu diễn trên vật mang tin, thông tin là ý nghĩa rút ra trong ngữ cảnh.

Hình thành kiến thức về quá trình số gồm nhận dữ liệu, xử lí và đưa kết quả ra hoặc lưu lại; nhận ra chất lượng đầu vào quyết định độ tin cậy của kết quả.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 với ví dụ ảnh chụp bảng điểm: thiết bị nhận ảnh, đọc các con số, tính điểm trung bình và lưu kết quả. Sau đó trả lời câu hỏi: Nếu ảnh chụp bị mờ, kết quả đọc được có đáng tin không? Vì sao?

Phiếu học tập số 1 được hoàn thành đầy đủ, dự kiến như sau:

• Nhận dữ liệu: ảnh chụp bảng điểm (biểu diễn các con số trên vật mang tin là ảnh).
• Xử lí: đọc các con số và tính điểm trung bình theo công thức đã chọn.
• Đưa kết quả ra hoặc lưu lại: hiển thị điểm trung bình trên màn hình hoặc lưu thành tệp.
• Kết luận: nếu ảnh mờ thì số đọc được có thể sai, kết quả xử lí cũng sai; chất lượng đầu vào quyết định độ tin cậy.

Vận dụng quy ước $1\,\mathrm{KB}=1024\,\mathrm{B}$, $1\,\mathrm{MB}=1024\,\mathrm{KB}$ để đổi đơn vị và thực hiện quy trình ước lượng: tính tổng, so với chỗ trống cùng đơn vị, nêu giới hạn.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2: đổi đơn vị một số giá trị; sau đó thực hiện quy trình với nhiệm vụ nguyên bản: ước lượng chỗ chứa 120 tài liệu, mỗi tài liệu 2 MB, trên vùng 256 MB, bỏ qua dữ liệu quản lí. Nêu giới hạn của ước lượng.

Phiếu học tập số 2 được điền đầy đủ, dự kiến:

• $3\,\mathrm{KB}=3\times 1024=3072\,\mathrm{B}$.
• $2\,\mathrm{MB}=2\times 1024=2048\,\mathrm{KB}$.
• Tổng dung lượng: $120\times 2=240\,\mathrm{MB}$.
• So sánh: $256-240=16\,\mathrm{MB}$ còn trống, nên đủ theo giả định.
• Giới hạn: đây chỉ là ước lượng theo mô hình; trong thực tế cần xem dung lượng thật và dữ liệu quản lí, không coi 240 MB là số đo tất cả tệp.

Củng cố khái niệm dữ liệu, thông tin, khâu xử lí, đổi đơn vị và tính tổng dung lượng thông qua các bài tập đã cho.

HS làm bài tập 1 đến bài tập 6 trong trang bài tập tương tác NeoEdu hoặc ghi vào vở. Các bài gồm: tính 120×2 MB; tính 256 − 240; đổi 3 KB sang B; nhận định về ý nghĩa phụ thuộc ngữ cảnh; chọn khâu tính tổng dung lượng; nhận định về thiết bị nhanh và dữ liệu nguồn.

Đáp án dự kiến:

• Bài 1: 240 MB.
• Bài 2: 16 MB.
• Bài 3: 3072 B, vì $3\times 1024=3072$.
• Bài 4: Đúng, ý nghĩa phụ thuộc câu hỏi và hoàn cảnh.
• Bài 5: Đáp án A (Xử lí), vì phép nhân tạo ra dữ liệu kết quả.
• Bài 6: Sai, vì đầu vào sai có thể cho kết quả sai, thiết bị nhanh không tự bảo đảm dữ liệu nguồn đúng.

Vận dụng quy trình ước lượng vào tình huống thực tế khi dung lượng tài liệu thay đổi; đề xuất giải pháp hợp lí.

Lớp dự định lưu 120 tài liệu, mỗi tài liệu 2,5 MB, vào vùng lưu trữ 256 MB, bỏ qua dữ liệu quản lí. HS tính tổng dung lượng, so sánh, nêu kết luận và đề xuất ít nhất một giải pháp. Nếu còn thời gian, HS thảo luận: vì sao ước lượng này chưa đủ để kết luận khi lưu trữ thực tế?

Dự kiến:

• Tổng: $120\times 2{,}5=300\,\mathrm{MB}$.
• So sánh: $300>256$, thiếu $300-256=44\,\mathrm{MB}$, không đủ chỗ theo giả định.
• Giải pháp: dùng vùng lưu trữ lớn hơn ít nhất 300 MB, hoặc giảm bớt dữ liệu không hợp lệ hoặc không cần thiết; cần kiểm tra lại dung lượng thật và dữ liệu quản lí trước khi quyết định.
• Kết luận: quy trình đúng là tính tổng, so sánh cùng đơn vị, nêu giới hạn ước lượng.