Giáo án Bài 18. Thực hành: Làm và quan sát tiêu bản quá trình nguyên phân và giảm phân

Nêu được mục tiêu buổi thực hành và các quy định an toàn khi làm và quan sát tiêu bản.

GV đặt hai câu hỏi:

• Vì sao ta chọn phần mô phân sinh gần chóp rễ hành non để quan sát nguyên phân?
• Vì sao rễ hành không thể dùng làm tiêu bản giảm phân?
  GV nêu nhanh các việc HS được làm (quan sát tiêu bản, ghi kết quả, dùng kính hiển vi theo hướng dẫn) và các việc không được làm (tự dùng acid, chất cố định, dao; đun mẫu; ép lamen bằng ngón tay).

• Mô phân sinh gần chóp rễ là vùng có nhiều tế bào đang phân chia nên dễ quan sát các kì của nguyên phân.
• Rễ hành không có tế bào sinh dục thực hiện giảm phân, nên không có tiêu bản giảm phân; cần mẫu cơ quan sinh sản ở giai đoạn phù hợp do GV chuẩn bị.
• Quy định an toàn: chỉ làm khâu được duyệt, quan sát từ vật kính nhỏ rồi tăng phóng đại, không tự xử lí hóa chất hay mẫu.

Mô tả được cách quan sát tiêu bản từ vật kính nhỏ đến phóng đại và nhận diện được các kì nguyên phân qua sắp xếp NST.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật phân công vai: người điều chỉnh kính, người quan sát, người vẽ, người ghi kết quả. Nhóm quan sát tiêu bản rễ hành do GV chuẩn bị, bắt đầu từ vật kính nhỏ, sau đó tăng phóng đại; xác định các tế bào trung gian, kì đầu, kì giữa, kì sau, kì cuối và ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1 (phần A).
Câu hỏi GV đặt ra:

• Dấu hiệu nào giúp em nhận ra kì giữa?
• Vì sao không thể chỉ dựa vào độ đậm màu để xác định kì sau?

Phiếu học tập số 1 (phần A) hoàn thành với các dấu hiệu nhận diện:

• Trung gian: nhân còn rõ, NST dãn dạng sợi mảnh.
• Kì đầu: NST co xoắn thành hình rõ, màng nhân tiêu biến.
• Kì giữa: các NST kép xếp riêng thành một hàng ở mặt phẳng xích đạo.
• Kì sau: hai nhóm NST tách về hai cực tế bào.
• Kì cuối: hai nhân con xuất hiện, NST dần dãn ra.
  Kết luận: độ đậm màu phụ thuộc quá trình nhuộm và mức co xoắn; nhận diện kì phải dựa vào vị trí và cách sắp xếp NST.

Phân biệt được kì giữa của giảm phân I với kì giữa của nguyên phân và giải thích vì sao cần mẫu cơ quan sinh sản.

HS quan sát tiêu bản giảm phân đã định danh do GV chuẩn bị, so sánh với tiêu bản nguyên phân vừa quan sát. Nhóm hoàn thành phần B của Phiếu học tập số 1 (bảng so sánh).
Câu hỏi GV đặt ra:

• Trong kì giữa I, các NST kép xếp thành cặp hay xếp riêng từng chiếc?
• Vì sao cùng là kì giữa nhưng cần nhìn cách sắp xếp NST chứ không chỉ nhìn số lượng?

Phiếu học tập số 1 (phần B) hoàn thành:

• Kì giữa nguyên phân: các NST kép xếp riêng thành một hàng ở mặt phẳng xích đạo.
• Kì giữa I giảm phân: các cặp NST kép tương đồng xếp thành hai hàng ở mặt phẳng xích đạo.
• Giảm phân I có cặp tương đồng; nguyên phân không có cặp tương đồng xếp cạnh nhau.
  Kết luận: rễ hành không có tế bào sinh dục giảm phân nên không cung cấp tiêu bản giảm phân; cần mẫu cơ quan sinh sản ở giai đoạn phù hợp do GV chuẩn bị.

Vận dụng được dấu hiệu hình thái và vị trí NST để trả lời câu hỏi và ghép đúng dấu hiệu với kì phân bào.

HS làm việc cặp đôi, trả lời 4 câu hỏi sau (có thể thực hiện trên học liệu NeoEdu nếu có thiết bị):
Câu 1. Vùng rễ hành thường có nhiều tế bào phân chia? A. Lông hút đã chết; B. Mô phân sinh gần chóp rễ; C. Phần rễ già đã biệt hóa hoàn toàn.
Câu 2. Dấu hiệu nào là kì sau? A. NST chỉ dãn trong một nhân; B. Không thấy tế bào chất; C. Hai nhóm NST phân li về hai cực.
Câu 3. Tế bào có màu nhuộm đậm nhất luôn là kì sau. Đúng hay sai? Giải thích.
Câu 4. Ghép dấu hiệu với kì: (a) NST xếp xích đạo; (b) hai nhóm tách xa; (c) hai nhân tái lập. Chọn kì: kì giữa, kì sau, kì cuối.

Đề và đáp án:

• Câu 1: B. Mô phân sinh có hoạt động nguyên phân mạnh.
• Câu 2: C. Cần xét hai nhóm NST di chuyển, không chỉ màu.
• Câu 3: Sai. Độ đậm phụ thuộc nhuộm và mức co xoắn; cần xét vị trí NST.
• Câu 4: (a) NST xếp xích đạo – kì giữa; (b) hai nhóm tách xa – kì sau; (c) hai nhân tái lập – kì cuối. Nhận diện dựa trên phối hợp hình thái và vị trí.

Tính đúng chỉ số phân bào và tỉ lệ một kì trong nhóm tế bào đang phân chia từ số liệu cho sẵn.

HS làm bài cá nhân trong Phiếu học tập số 2, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn.
Câu 1. Trong 100 tế bào, 80 tế bào ở trung gian. Chỉ số phân bào là bao nhiêu phần trăm?
Câu 2. Trong 20 tế bào đang phân chia có 5 tế bào ở kì giữa. Tỉ lệ kì giữa trong nhóm phân chia là bao nhiêu phần trăm?
Lưu ý: chỉ số phân bào dùng số tế bào đang phân chia chia cho tổng số tế bào quan sát.

Đề và đáp án (Phiếu học tập số 2):

• Câu 1: Số tế bào đang phân chia là $100-80=20$; chỉ số phân bào $=\dfrac{20}{100}\times 100\%=20\%$. Đáp án: 20%.
• Câu 2: Tỉ lệ kì giữa $=\dfrac{5}{20}\times 100\%=25\%$. Đáp án: 25%; mẫu số là 20 tế bào đang phân chia, không phải 100.
  Ghi chú: đây là dữ liệu mô hình, không ghi thành kết quả quan sát thật.

Viết được kết luận từ bảng số liệu mô hình, nêu điều kiện suy luận và giới hạn khi suy ra thời lượng các kì; nhận ra vì sao chọn mẫu thiên lệch làm sai đại diện.

Nhóm phân tích bảng mô hình 100 tế bào mô phân sinh rễ hành: trung gian 80, kì đầu 8, kì giữa 5, kì sau 3, kì cuối 4.
Nhiệm vụ 1: Viết kết luận về tỉ lệ trung gian và tỉ lệ các kì phân bào.
Nhiệm vụ 2: Nêu một hạn chế khi suy thời lượng các kì từ tỉ lệ.
Nhiệm vụ 3: Nhận xét việc chỉ chọn vùng có nhiều tế bào kì giữa để tính chỉ số phân bào có đại diện cho toàn mô không. Nêu cách lấy mẫu khắc phục.
Câu hỏi GV đặt ra: Nếu quan sát được quần thể không đồng bộ và ổn định, tỉ lệ kì nói lên điều gì? Điều gì làm kết luận này không đúng?

Kết luận mẫu:

• Trung gian chiếm 80%; các kì phân bào gồm 8 + 5 + 3 + 4 = 20 tế bào, chiếm 20%.
• Khi quần thể không đồng bộ và ổn định, tỉ lệ lớn ở trung gian gợi ý thời gian trung gian dài hơn các kì; đây chỉ là suy luận tương đối.
• Hạn chế: lấy mẫu thiên lệch hoặc tế bào dừng chu kì làm suy luận không đúng; đây là dữ liệu mô hình, không phải quan sát thật.
  Nhận xét: chỉ chọn vùng nhiều kì giữa làm tỉ lệ phân bào bị phóng đại, không đại diện toàn mô. Cần lấy mẫu ngẫu nhiên, đếm cả tế bào trung gian, ghi tổng số tế bào và vùng mô quan sát.
  Gợi ý chấm (thang 1 điểm): tính tỉ lệ 0,4; điều kiện suy luận 0,3; hạn chế 0,3.