Lịch sử lớp 10 · Chủ đề 5: Văn minh Đông Nam Á thời cổ - trung đại

Hồ sơ học tập tự biên soạn để dùng độc lập với bài giảng:

Một hành trình nhiều trung tâm
Trên cơ sở nông nghiệp, nghề thủ công và giao thương, các nhà nước cổ hình thành trong những thế kỉ trước và đầu Công nguyên. Từ khoảng thế kỉ VII đến XV, nhiều quốc gia phát triển mạnh, văn minh có bản sắc rõ nét. Từ thế kỉ XVI đến XIX, giao lưu mở rộng nhưng sức ép bành trướng phương Tây tăng lên. Ranh giới các giai đoạn là quy ước khái quát; từng cộng đồng có nhịp phát triển riêng, không phải mọi nước cùng bắt đầu hoặc kết thúc một lúc.

Tiếp biến văn hoá
Tín ngưỡng bản địa như thờ tự nhiên, tổ tiên và phồn thực tiếp tục tồn tại khi Phật giáo, Hin-đu giáo, Hồi giáo, Công giáo được truyền vào theo những thời điểm và con đường khác nhau. Cư dân cải biến chữ Ấn Độ hoặc tiếp thu chữ Hán để sáng tạo chữ viết phù hợp tiếng nói của mình. Văn học truyền miệng và văn học viết cùng phát triển. Ăng-co, Bô-rô-bu-đua, Thạt Luổng và đền tháp Chăm cho thấy sự kết hợp ảnh hưởng tôn giáo với sáng tạo địa phương.

Hồ sơ di sản mẫu
Bô-rô-bu-đua ở In-đô-nê-xi-a là công trình Phật giáo tiêu biểu; Ăng-co ở Cam-pu-chia phản ánh lịch sử tôn giáo và quyền lực của vương quốc Khơ-me. Một hồ sơ hợp lí không chỉ nêu tên mà giải thích chất liệu, không gian và ý nghĩa biểu tượng, đồng thời ghi nguồn chính thức. Không gom mọi công trình thành cùng một tôn giáo hay gọi văn minh Đông Nam Á là bản sao Ấn Độ. Sự lựa chọn, cải biến và kết hợp với truyền thống bản địa chính là năng lực sáng tạo.

Văn tự, văn học, điêu khắc và đối thoại tôn giáo
Chữ Chăm cổ, Khơ-me cổ, Miến cổ và chữ Nôm là những ví dụ về việc tạo công cụ ghi tiếng nói của cộng đồng qua quá trình tiếp xúc. Văn học dân gian có thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ, truyện thơ; văn học viết có Truyện Kiều ở Việt Nam, Reamker ở Cam-pu-chia và Ramakien ở Thái Lan. Khi so sánh Reamker hoặc Ramakien với ảnh hưởng sử thi Ấn Độ, điều cần hỏi là câu chuyện được lựa chọn, biến đổi trong ngôn ngữ và bối cảnh nào, không phải mặc định mọi bản kể giống nhau.

Kiến trúc và điêu khắc liên hệ nhưng không đồng nhất: đền, tháp là tổ chức không gian; tượng và phù điêu tạo hình con người, thần linh, hoa văn. Trống đồng Đông Sơn và gốm Bản Chiềng cho thấy truyền thống tạo hình bản địa; Mỹ Sơn, Ăng-co và Bô-rô-bu-đua cho thấy sáng tạo qua giao lưu. Phật giáo, Hin-đu giáo, Hồi giáo và Công giáo đến theo những đường khác nhau, trong khi thờ tự nhiên, tổ tiên và tín ngưỡng phồn thực vẫn hiện diện. Muốn giới thiệu một di sản phải nêu đúng địa điểm, bối cảnh tôn giáo và chủ thể; không đồng nhất sự cùng tồn tại với việc chưa từng có xung đột trong lịch sử.